Gjeneza e Arkitekturës moderne dhe e realizmit socialist në Shqipëri, në vitet 1945-1980

http://photos-c.ak.fbcdn.net/hphotos-ak-ash2/65852_480890887209_182132672209_5631972_1575307_a.jpg

Nga Prof. Dr. Enver Faja

Me përfundimin e luftës së II-të botërore ndryshime rrënjësore u bene në Shqipëri në strukturën politike shoqërore ekonomike kulturore. Ndryshuan në mënyrë rrënjësore politika, ideologjia, teoria dhe praktika ne fushat e urbanistikës dhe arkitekturës

Shoqeria shqiptare ne mesin e shekullit te XX trashëgoi një arkitekture tradicionale popullore me banesa private nje dhe dy kate te mbuluara me çati te rrethuara me oborre, kopshtije dhe mure, si dhe nje arkitekture moderne banimi dhe monumentale. Për te qene me i qarte per lexuesin po shpjegoj brenda hapësires qe me lejon ky shkrim nocionin gjenial te ‘’Arkitekture Moderne’’ i cili tek ne eshte perdorur jo sakte dhe me nenkuptime te ndryshme, si arkitekture e re, apo si arktekture bashkekohore, por jo si nje metode apo stil i veçante qe ka vepruar ne nje periudhe historike te caktuar te zhvillmit te artit dhe arkitektures ne Evrope dhe ne vendin tone.
Arkitektura Moderne Evropiane eshte nje stil nje trend, nje rryme qe lindi me revolucionin industrial si domosdoshmeri e shoqerive te reja industrialiste dhe mekaniciste te Evropes. Ajo vuri ne jete shkencen, tekniken, teknologjine e epokes se re, duke krijuar nje arkitekture racionale te thjeshte qe ornamentin e quajti krim te formes dhe funnksionin percaktues te perhershem te formes, e lidhur ngushtesisht me artet moderne te kohes, si ekspresionizmin, kubizmin, etj. Ajo pati organizaten e saj, Kongresin Internacional te Arkitekteve Modernë 'CIAM' ( Congress International d’Architect Moderne), ku ne cdo kongres duke filluar nga viti 1928 u perpunuan teza parime dhe doktrina e stilit te ri, bibla e krijimtarise se arkitekteve progresist deri ne vitin 1970
Në Shqiperi vitet e para te shtetit totalitar dy formate urbane te arkitektures popullore dhe arkitektures moderne (qe u permenden me lart) kane qene te lexueshme, se bashku ose te veçanta ne harmoni ose opozitare, por qe ne kompleks ata formonin struktura kompakte me vlera origjinale te urbanizmit shqiptar. Ne komunizëm dhe ne Shqiperi ishte koha të zgjidhej rryma, drejtimi, stili që arkitektura shqiptare të vazhdonte rrugën e saj të filluar në periudhën e paraluftës se Dyte Botërore, atë të modernizimit. Të vazhdonte individualizmi, pavarësia krijuese sepse të tillë ishin idealet dhe filozofia e socializmit human. Por nuk ndodhi keshtu.
Shtrati i arkitektures moderne, i formuar gjate periudhes ndermjet dy luftave boterore ne Shqiperi eshte fruti i krijimtarise artistike te arkitekteve shqiptare sikunder jane ark.Q.Butka, ark.S.Luarasi, ark.A.Lufi, etj. autore te shume vilave, hoteleve, bankave, bashkive te qyteteve, te cilat krijuan shtratin e modernizmit shqiptar ne arkitekture.

Ne periudhen e komunizmit, urbanistika shqiptare trashëgoi njekohesisht dhe struktura urbane te arkitektures moderne evropiane, ate te racionalizmit italian te MIAR-it (Movimento Italiano di Architetura Racionale) te arkitekteve italiane si Geraldo Bossio Brazinit etj), sikunder eshte ajo e qendres se Tiranes me boshtin kryesor Bulevardin e Madh dhe hapsiren monumentale “Dopo lavore” si dhe struktura urbane e habitatit me vila dhe banesa sociale tip apartamentesh te realizuara ne lagjet e Tiranes se Re, te Durresit, Vlores, etj. Krahas realizimeve te ndryshme ndertimore, vendi trashëgoi nga racionalizmi italian dhe nje sere planesh dhe studimesh urbanistike
Bota arkitekturore shqiptare e atyre viteve perveç shtratit te vet kombetar te arkitektures moderne, njihte edhe fenomenin modern qe kalonin ne arkitekture dhe shtete te tjere te Europës Lindore si te Polonise, Çekosllovakisë, si dhe te Bashkimit Sovjetik.

Polonia vazhdoi ta përkrahë pas luftës rrymën moderne siç shkruan historiani dhe kritiku i njohur Nikolas Pevsner sepse gjeti tek ajo karakterin shoqëror, zgjidhjen e drejtë të problemeve të banimit nëpërmjet projektimit,planifikimit te qyteteve ne baze te njesive te banimit ne radhe te pare si njesi sociale dhe ne plan te dyte si njesi kompozicionale te strukturave urbane
Çekosllovakia gjeti ne arkitekturen moderne stilin qe jep mundesi me teper perdorimit te teknikes dhe teknologjise progresiste ne ndertim, ate te parafabrikimit dhe perdorimit ne stil te gjere te konstruksioneve te reja prej beton armeje hekuri dhe çeliku si vendi me industri te zhvilluar
Ne Rusi pas revolucionit te vitit 1917, ne artin, letersine e kulturen sovjetike penetruan rryma artistike modene ne arkitekture konstruktivizmi dhe racionalizimi qe u pranuan per dy arsye: E para, keto drejtime ishin krejtesisht te reja sikunder ishte radikal i ri sistemi shoqeror sovjetik. E dyta pas revolucionit, Rusia ndodhesh ne nje kaos te vertete social, ku rryma te ndryshme te artit te vendeve te Europes perëndimore gjeten shtrat zhvillimi dhe lulezimi. Por bashkejetesa e rrymave te reja moderne me ideologjine komuniste nuk arriti te vazhdoje gjate dhe kontradiktat u duken sidomos ne horizontet e viteve ‘30 te shekullit te XX. Kritiken e pare konstuktivizmi rus e mori nga deklarata e udheheqesit te Revolucionit V.I.Lenin ne te cilen thote:"Ne pikture me pelqen realizmi socialist ne letersi Balzaku dhe ne arkitekture klasicizmi grek qe eshte e vetmja arkitekture e vlefshme Ajo sot kerkon nje Palldio te kuq sikunder letersija kerkon nje Tolsto te kuq".
Keshtu konstruktivizmi ne Rusi zgjati deri ne vitet 37 te shekullit te XX, sepse shpejt u zevendesua me arkitekturen e Realizmit Socialist, me vendim te kongresit te arkitekteve sovjetik qe u zhvillua ne vitin 1937. Realizmi socialit ne arkitekture rehabiliton pak nga pak te gjithe komponentet e arkitektures akademike. Stili i realizmit socialist sovjetik u quajt edhe stil i proletariatit, sepse kombinon imazhin artistik me ideologjine komuniste qe permblidhet me dogmen propagandistike materialiste "permbajtje socialiste dhe forma kombetare".
Ne Shqiperi megjithese ekzistonin sikunder u permend me siper premisa pozitiviste per nje arkitekture moderne, ajo nuk u njoh nuk u perkrah por perkundrazi u luftua nga shteti i yne totalitar. Totalitarizmi komunist shqiptar nuk veproi si totalitarizmi fashist italian (1922-1945), nazist gjerman (1929-1945) dhe bolshevik rus (1929-1953) qe ne fillim te krijimit te shoqerive te tyre per arsye politike ideologjike e perkrahen artin dhe kulturen moderne. Arkitektura shqiptare iu nenshtrua qysh ne fillimet e shoqerise komuniste totalisht metodes se realizmit socialist te huazuar nga Bashkimit Sovjetik. Ajo u drejtua dhe u diktua njekohesisht dhe nga Partia Komuniste Shqiptare, e cila nepermjet vendimeve te plenumeve përpunoheshin, aprovoheshin dhe sanksionoheshin tezat, parimet dhe kodet e arkitektures e te urbanistikes socrealiste. Stili i realizmit socialist gjeti ne Shqipëri dhe mbeshtetjen didaktoriale te disa arkitekteve te pas luftes te formuar ne shkollat e larta te arkitektures se Bashkimit Sovjetik si te arkitekt G.Strazimiri, E. Dobi K. Miho etj. dhe ne punen e arkitekteve sovjetikë te ardhur nga Rusia, si projektues dhe keshilltare ne institutet shqiptare te projektimeve.

Stili Soc-realist i pranuar si stil shteteror ne arkitekturen shqiptare u trajtua si nje metode politike dhe ideologjike per t’ju mbrojtur nga ndikimet e arkitektures se vendeve perëndimore kapitaliste qe ishte fortësisht moderne, duke luftuar dhe injoruar paralelisht dhe vepren madhore dhe te bukur te arkitekteve te gjeneracionit te pare te modernizmit, gjermanit Valter Gropius, francezit Le Korbyzje si dhe holandezit Mis van de Rohe, etj Me stilin socrealist, shteti yne totalitar luftonte ne nje rrafsh te gjere arkitekturen Moderne, si rryme nderkombetare qe vinte ndesh me kulturen e internacionalizmit proletar.
Socrealizmi tek ne krijoi klimen e frikes te ndrojtjes te kufizimit te prirjeve individuale. Stili socrealist kerkohej me kercenim te zbatohej nga shteti totalitar, sidomos kur marredheniet me vendet perëndimore acaroheshin. Por logo e stilit te realizmit socialist “kombetare nga forma dhe socialiste nga permbajtje” mbeti gjithmone nje dogme politike, sepse nuk pati vlera ekzekutive dhe nuk ndihmoi kurrsesi si nje instrument projektimi. Historiani i arkitektures moderne, polaku A. Kotarbinjski ne librin e tij "Ideologjia dhe Arkitektura" shkruan: "Te kerkosh te prodhosh fletore socialiste ose vetura socialiste eshte nje absurditet? Thjesht duhet te besh fletore dhe vetura te mira, si dhe nje arkitekture te mire".
Ndertimet e para te realizmit socialist ne Shqiperi jane ato me karakter social administrativ kulturor ku arkitektura mbeshtetet kryesisht ne stilet e medhej te arkitektures antike greke dhe romake te rilindjes dhe neoklasicizmit evropian. Mund te permendim ketu Kinostudion Shqiperia e Re, Kombinatin e Teksileve “Stalin”, Muzeun Lenin-Stalin (sot rezidence e Ambasades Italiane), Ndertesen e Komitetit Qendror te Partise komuniste Shqiptare ne Tirane, Teatrin e Shkodres.

Me nje fizionomi arktekturore te papritur dhe disi te cuditshme u shfaqen ne peisazhin e Tiranes se vogel dhe te gjelbëruar, banesat e para kolektive te socrealizmit, ato te pallateve te Shallvares dhe pallateve Agimi (arkitekt A. Strazimiri). Banesa keto me shume te meta dhe dobesi konstruktive funksionale, estetike si dhe ekonomike. Ne arkitekturen e jashtme, ne zbatim te dogmes “forme kombetare dhe permbajtja socialiste” u perdoren elemente te arkitektures popullore. Modeli i Pallateve te Shallvares eshte nje deshtim i plote i metodes se socrealizmit te arkitektures se baneses kolektive shqiptare, e huaj per natyren dhe mjedisin shqiptar, per menyren e jeteses dhe parapëlqimeve te banoreve vendas.

Me shkrirjen e akullit te komunizmit ne Evrope me prishjen e marrëdhenieve te miqesise midis Shqiperise dhe Bashkimit Sovjetik, ne jeten shqiptare pas viteve 60 ne kulture, art dhe arkitekture, u krijuan kushtet per nje krijimtari me te lire me te pavarur, por gjithmone te kontrolluar.
Ne kete kohe Shqiperia si gjithnje e varfer kishte nevoje per nje arkitekture ekonomike racionale te thjeshte dhe funksionale arkitekturen e demokracise dhe jo te luksit dhe dekoracioneve, por, arkitekturen e nevojshme per mbare popullsine urbane. Ajo u mor ne fillim kryesisht me urbanistiken e banimit dhe me banesen. Ne kundershti me banesen tip Shallvare te realizmit socialist banesa e re si nje e drejte universale e çdo njeriu, banori urban; filloj te projektohej ndryshe me më shume drite, diell, ajer te paster dhe gjelbërim. Lagjet, kompleset dhe blloqet e banimit, u mbeshteten ne parimet e urbanistikes moderne, sipas parimeve te kartes se Athines, te aprovuar ne kongresin e IV të CIAM-it. U percaktuan norma projektimi dhe standardizimi si dhe seksione banimi minimal ekzistence te cilat ne nje veshtrim te pergjithshem deshmoj se nuk ndryshojne shume nga ato qe u zbatuan ne shume vende te Europes Lindore si dhe te baneses sociale te shteteve perëndimore per popullsi me nevoja urgjente te realizuara ne ate kohe. Ne Universitetin tone ne shkollen shqiptare te Arkitektures u ligjeruan leksione nga historia e arkitektures por jo moderne si e shkollave perëndimore, por arkitektura 'bashkekohore pershtatur kushteve te vendit tone”. Arkitekture moderne nuk u njoh kurre nga shteti i yne totalitar ajo hyri ne Shqiperi si tinzare dhe pa zhurme dhe vendime zyrtare. Pavaresisht nga atmosfera e veshtire per nje artist dhe krijues arkitektura moderne filloi hapat e saja te para nepermjet arkitekteve te ardhur nga shkollat e akitektures te demokracive popullore Ajo filloi te pelqehej dhe te gjeje perkrahje nga shoqeria. Ansamblet e banimit qe u ngriten ne hyrje te qyteteve te Korces (ark. P. Kolevica ) Te Shkodres ne Paruce ( arki. S. Pashallari , ark. I Prushi ) te bllokut te banesave te Flores ne Tiranes (ark. M.Pepa dhe ark. I.Prushi) te baneses ne rrugen e Dibres ( ark.M.Velo ) e te tjera i dhane qyteteve tona arie te re dhe freski .Po ashtu rrenjesisht ndryshoi dhe arkitektura e ndertesave shoqerore administrative kulturore te pushimit sporteve ku elementet klasike kollonat kapitelet dhe frontonet u zevendesuan nga planet format vellimet e pastra gjeometrike Hotelet shumekatesh te ngritur ne qendrat e qyteteve te Tiranes dhe Elbasanit (ark.V. Pistoli) te hotelit te Korces (ark.K.Como ) te .Pogradecit (ark. F. Alihmehmeti) e tj u priten me entuziazem nga shoqeria si ndertimet e para te larta te qyteteve duke i dhene atyre silueta dhe panorama me dinamike me interesante.

Por ne historine e perpjekjeve per nje arkitekture Moderne ka pasur dhe periudha dramatike Pas vitit 1973 u be nje lufte e hapur kunder artit kultures shqiptare qe mbartinin gjurme te letersise te artit arkitektures perendimore Ne kete kohe rende u ndeshkuan dhe arkitekte dhe praktikues te arkitektures moderne Projektuesit te teatrit te Fierit te arkitektit S.Mosko I ndryshuan krejtesisht formen ebukur prizmatike te salles se shfaqjeve. Grupit te projektuesese te Muzeut Historik Kombetar ( arkitekte kryesore S.Mosko, E.Faja, N. Shehu, dhe . P.Kolevica dhe arkitekte te tjere ) i kerkuan nje arkitekture te konceptuar sipas parimeve te realizmit socialist Projekti I Galerise Kombetare te Ateve ( Ark. E.Faja ) nuk duhesh te kishte dritare kudo, dhe per kete me diktat ato u hapen atje ku nuk duheshin.Po te njejten fat pati dhe Biblioteka e Korces (ark. P. Kolevica) . Fasadat pa dritare si dhe ata me shume xham, ngjyrat e forta apo ate ndezura promovonin nje arkitekture borgjeze Arkitektet ne veprat e tyre duheshin te perdornin materiale te vendit jo materale "imperialiste".Kishte rrexime dhe korigjime te shumta projektesh ose ndeshkime per arsye kalim fondesh etj. . Pati dhe raste persekutimi dhe burgimi Prandaj arkitektura moderne shqiptare nuk arriti ne nivelet e si motrave te saja ne Europe sepse i mungonte dukshem material lenda teknologjija teknika e perparuar e kohes dhe ne menyre te vazhdueshme lirija e mendimit dhe krijimit. Per kete arsye arkitektura moderne qe u krijua ne kushtet e nje trysnije te eger te shtetit totalitar shqiptar duhet ta ruajme si pasuri kombetare ta rigjenerojme ta rivleresojme ne respekt te sakrifices se shume krijuesve arkitekte pse jo dhe te tere shoqerise shqiptare.

http://botimetshqiptare.soup.io/since/95243098

Arkitektura, damka e shëmtuar shqiptare e 20 viteve

Fatmir Musaj

Arkitektura dhe ndërtimet kanë treguar gjithmonë zhvillimin e një vendi dhe kanë qenë tregues të qartë, politikë të një sistemi. Shpenzimet në ndërtim janë pjesë e një ringjalljeje të cikleve ekonomike të një shteti. Një nga detyrat më elementare të politikave të arkitekturës është: qëllimi, jo vetëm të mbrojë kundër fatkeqësive të natyrës, por të siguroje për njerëzit, që institucionet dhe banesat, të kenë luksin e normalitetin e jetës brenda dhe jashtë ndërtesës. Kjo është e një rëndësie sa profesionale e politike. Kthehemi me dhimbje dhe neveri, të zhulosur dhe me zgjyrë, me ulërimë dhe urtësi, me patetizëm e qetësi, për të analizuar artin dhe arkitekturën në Shqipëri; marrëdhëniet e shoqërisë, që janë pasqyruar nëpërmjet monumenteve dhe artit, i cili është krijuar nga marrëdhëniet e vetë artit në vetvete, shtetit, politikës, shoqërisë dhe artit. Të vonuar, mbas 500 vjet robëri, ku bota provonte shijen e të gjithë “izmave” të rrymave artistike, ku shëtiste me transoqeanik dhe Parisi ndërtonte kullën “Eifel”, ku Budapesti kishte metronë e parë në Evropë, ne ishim akoma te qerpiçi dhe me një infrastrukturë feudale. Ashtu siç është e vërteta shtëpitë qytetare që ishin ornamentalizëm, të ndërtuara plot estetikë, po ishin model i një kohe të perënduar. Trashëguam qytete dhe objekte kulti me karakteristika të veçanta, një kulturë, e cila pasqyrohet në zbulimet arkeologjike, si dhe ne mbetjet fizike të monumenteve, në amfiteatër, kështjella etj., të cilat kanë nevojë për restaurim. Por qëllimi i shkrimit tim është arti dhe arkitektura, si pjesë e jetës sonë, si tregues i qytetërimit, i shkallës së civilizimit dhe i politikave të shtetit të shek. XX e XXI. Tirana, kryeqyteti ynë, kartëvizita e arkitekturës së kryeqytetit tonë, është Ansambli Arkitektonik i Ministrive në Sheshin “Skënderbej”, pra bulevardit “Dëshmorët e Kombit”, deri te Korpusi i universitetit. Ky është sot antikuari dhe relikja më me vlerë e kryeqytetit tonë.

Në të gjithë Shqipërinë nuk gjen më gjurmë nga e kaluara, nga arkitektura qytetare, jo vetëm nga funksionaliteti, po kemi edhe një degradim dhe rrallim të objekteve muzeale me vlera kombëtare. Mirësevini në Shqipëri! Ju po vini në Perandorinë e Arkitekturës së Ferrit. Ju po vini në necropolis-in shqiptar, kjo është një britmë që më merr energjinë, ky është një patetizëm që duhet ta nxjerr, kjo është një shurdhëri që po më helmon, kjo është një grisje dhe shqyerje shpirtërore që nxirret me ulërimë dhe dua që ajo të dëgjohet nga veshët e mediokritetit se mjaft kam heshtur dhe ju ftoj të gjithëve të mbani qëndrim qytetar, dhe t’i bëheni barrikadë të keqes, necropolis-it, kësaj varreze ogurzeze, jo butaforike, po të gjallë e monumentale, që rrethon jetën tonë. T’i bëheni barrikadë dhe të trimëroheni për t’i thënë mjaft politikës së papërgjegjshme, për t’i thënë mjaft korrupsionit, për t’i thënë “ok” guximit qytetar, kurajës civile dhe interesave kombëtare. Shikojmë Shqipërinë nga ajri: Një horror e katrahurë arkitektonike, një thatësirë artistike, një mjegullnajë djallëzore, që mbulon qytetet tona. Një shqyerje biblike, përmbytje kilometrike nga ujërat, një krijesë arkitektonike e djallit, një përçudnim i parajsës gjeografike, që e ka bërë politika bashkë me arkitektët e ferrit. Mirësevini ne Aeroportin “Nënë Tereza” dhe sapo të dilni do të prezantoheni me monumentin “Nënë Tereza”, punë e skulptorit Luan Mulliqi. Ja çfarë thotë Luani: “Ndihem i kënaqur që fitova të drejtën e realizimit të kësaj shtatoreje për një personalitet si Nënë Tereza, pasi monumentet e heronjve kombëtarë deri tani janë realizuar nga artistë shqiptarë dhe kryesisht në bazë të modeleve socio-realiste. Shtatorja ngjan sikur humanistja shqiptare po bën një lutje universale. Dhe duart janë vendosur në mënyrë të atillë, sikur Nëna Tereza po kryen një lutje universale dhe gjithashtu sikur po u uron mirëseardhjen atyre që shkelin në aeroportin e Rinasit”. Dhe vazhdon: “Pjesën e poshtme të përmendores e kam modeluar në formën e një drapri të lehtë, për të vazhduar në lartësi përmes një forme elegante që e arrin monumentalitetin e saj përmes bashkimit të duarve. Ka një formë anti gravitacionale, që del nga toka, apo që mbin si një lule dhe që hapet për të paraqitur gjithë veprimtarinë e Nënë Terezës, dhe pastaj merr formën e një shigjete që priret nga qielli, nga përjetësia...”. Pallavra, pallavra, pallavra. Kjo nuk është “Nënë Tereza”! Kjo është një kolonadë dy tonësh prej bronzi, 6 metra e lartë, si një kolonadë varreze që del nga toka dhe bën prezantimin e frikshëm të mirëseardhjes në atdheun e “ferrit” artistik e arkitekturor. Kjo është si një porosi për skenat e makabritetit të fantazisë së Stefan King. Kjo është një vepër 100% socio-realiste si të gjithë monumentet e diktaturës, ku sidomos femrat janë modeluar si “Herkule” me nofulla të hekurta e muskuloze. Të lutesh, do të thotë të kesh dhimbje, të lutesh do të thotë të bësh kompromis. Po a ka dhimbje në punën tuaj? Jo! Po a ka kompromis në punën tuaj? Jo! Po a është Nene Tereza kjo? Jo! Kjo “vepër” është një “Sui generis” në artin monumental shqiptar, për të mos thënë një plagjiaturë që të kujton Jezusin monumental mbi Corvovado në Rio de Janeiro, që është në Brazil vepër e projektuar nga inxhinieri Heitor da Silva Kosta dhe e punuar nga skulptori Francez Paul Landowski. Një herë thoni është si një lule, pastaj lulja kthehet në shigjetë që pritet nga qielli!!! Monumenti është një vepër artistike, një lloj krijimtarie, që duhet të paraqesë në mënyrë eksplicite për të përkujtuar një person, apo një ngjarje të rëndësishme, apo që është bërë e tillë nga shoqëria, si pjesë e përkujtimit të tyre dhe që ndihmojnë jo vetëm në kujtesën e shoqërisë, po dhe në administrimin e hapësirave publike të qytetit.

Qëllimi i monumenteve dhe vetë fjala monument ka lidhje me një madhësi mbi natyrale për të bërë përshtypje nga gjetja artistike dhe përmasat e figurës. Rrjedh nga latinishtja “Monere” që do të thotë “të kujtojmë”. Po çfarë t’i kujtojmë kësaj figure emblematike shqiptare: sa shqiptare, aq dhe planetare, më shumë tokësore se qiellore, kësaj legjende të gjallë, këtij miti të pavdekshëm të humanizmit e mirësisë, qe ka fytyrën e Nënë Terezës. Çfarë i mbetet shikuesit dhe mua si artist, për tu përgjigjur në perceptimet, reagimet e gjendjen e veçantë emocionale, që vijnë nga një skulpturë e tillë, nëpërmjet këtij monumenti. Në bazë të këtyre ndjesive mund t’ju them që keni krijuar nj “Zombie” Nënë Terezë! Unë i referohem, funksionit të skulpturës si një masë 2 tonëshe, prej bronzi që nuk ka të bëjë fare me shenjtoren dhe më duket si një riprodhim e interpretim imagjinar i një Motre/priftëreshe anonime, që ose nuk ka ekzistuar, ose ka ekzistuar në vitin x dhe jo virgjëreshës Gonxhe Bojaxhiu, kësaj shenjtoreje të mirësisë tokësore. Kjo materie e pa vdekshme e moralit njerëzor. Dimensialiteti i objektit nuk e bën objektin monumental. Monumental e bën gjetja, zgjidhja, kompozimi, epshi i pashuar artistik, që quhet muzë, dashuria dhe shpirti, që derdh autori në veprën e tij, identiteti e simbolika, rrezatimi dhe mesazhi artistik e estetik që përcjell te shikuesi. Vazhdojmë rrugëtimin e arkitekturës dhe artit në Shqipëri. Arkitektura ka pasur si funksion një normë mbizotëruese: “Forma ndjek funksionin”. Mjafton të shohim ndërtimet e kullave të Malësisë së Veriut, të bunkerizuara me frëngji dhe të varfra në ornamentalizëm dhe e kuptojmë se çfarë jete sociale është jetuar në to, si brenda dhe jashtë kullës. Mjafton të shohim shtëpinë qytetare shkodrane, tiranase, elbasanase e të qyteteve të Shqipërisë së Mesme, shtëpinë me çardak, hajat, kopshte e oborr të mbyllur, apo kompleksin unikal të ndërtimit të qyteteve të jugut si Berati, Gjirokastra, etj, të mbushur plot ornamente arkitektonike, që ka të bëjë dhe këtu me traditën dhe marrëdhëniet sociale të shoqërisë.

Pra arti dhe arkitektura shërben si një libër i hapur për të përcjellë informacione social-politike të shoqërisë. I referohemi diktaturës: Uniformiteti pa shpirt i parafabrikateve, pallate të ndërtuar nga të burgosur dhe qindra, mijëra bunkerë që nga rëra, ku lag dallga e detit, e deri në majë të malit, sheshe të stërmëdha e jo funksionale të qendrave të qyteteve, fabrika e kombinate të ndërtuara në zemrën e qyteteve! Monumentet e klonuara të diktatorëve të diktaturës, infrastrukturë mizerabël, etj. Forma ndjek funksionin! Po cila formë dhe cili funksion? Anarki, kaos, katrahurë arkitektonike. Anarki si vetë jeta jonë, si vetë marrëdhëniet tona sociale. Infrastrukturë me funksionin më vdekjeprurës i superstradave. Fakt janë statistikat e vdekjeve. Arkitektura quhet procesi dhe produkti i planifikimit, projektimit dhe ndërtimit, që pasqyron hapësirë funksionale, sociale dhe konsideratat estetike. Qytetërimet historike janë identifikuar shpesh me arritjet e tyre arkitektonike. Në fund të shek. XX një koncept i ri i arkitekturës është qëndrueshmëria, dobishmëria/funksionaliteti dhe bukuria/forma/estetika. Me arkitekturën moderne, dimensioni estetik shkon përtej aspekteve funksionale dhe ka të përbashkët zhvillimin e shoqërisë njerëzore. Identifikimi i shoqërisë shqiptare në arkitekturën që kemi “projektuar” dhe ekzekutuar.

Njëzet vjet demokraci, 20 vjet lëvizje të pa kontrolluara demografike, ku shteti dështoi në bërjen e projekteve bashkëkohore dhe qytetërimi ka lënë gjurmë në arkitekturën tonë si: zona informale si Bathorja dhe periferitë urbane në të gjitha qytetet e Shqipërisë, e gjithë vija bregdetare, etj. Dyzet kilometra vijë bregdetare, që nga Durrësi deri në Spille. Dyzet km horror betoni, ku mbajmë përgjegjësi të gjithë, po sidomos shteti/politika dhe arkitektët/zyrat e projektimit. Rrugëton nga Rinasi në drejtim të Kavajës dhe do të shikosh peizazhe të përçudnuara, natyra të shkatërruara e të shqyera frikshëm, nga ndërtime të shëmtuara jo funksionale. Nuk janë ferma, nuk janë stalla, nuk janë pulari, po janë shtëpi pa infrastrukturë, pa planimetri, po të miratuara nga zyrat e projektimit dhe janë aty ku toka është më pjellore, në zemër të fushës dhe jo në kodra. Njëzet metra larg detit, detin nuk e shikon nga betonimet e pallateve, deri në 20 kate të ngritura në plazh. Kush i ka miratuar! Kush i ka projektuar! Ku janë funksionaliteti, forma estetika? Ku do të shkojnë mbetjet organike, ku do të shkojnë mbetjet fizike, ku janë sheshet e parkimit dhe ku janë sheshet e pushimit, dëfrimit?! Kush i ka projektuar? Kush i ka lejuar? A funksionon zyra e projektimit? A ka një plan urbanistik e arkitektonik? Në Kavajë, në qendër të pret Obelisku i Demokracisë, të cilin nuk e firmosa në vitin 1995, si anëtar komisionit të asaj kohe. Nuk e firmosa se ishte punë e dobët, se nuk u bë me konkurs, se nuk ishte pozicioni i gjetur. Isha i vetmi që nuk e firmosa. Dhe koha po e nxjerr jashtë funksionit si obelisk, ku më shume ka funksionin e mitingbërjes, ku mblidhen militantët. Kush është i kultivuar dhe qytetar nuk mund të pranojë më arkitekturë dhe statuja të tilla banale dhe konservative, apo plagjiatura të shpifura. Ne jetojmë në mijëvjeçarin e tretë dhe mos i gënjejë mendja mediokrit se artin e kuptojnë vetëm artistet! Në ditët e sotme arti mbahet, vlerësohet nga kritika, që për të keqen tonë, në Shqipëri është një fatalitet, ku ndjehet mungesa e mendimit profesional. Edhe pse i zhgënjyer e i neveritur nga gërryerja morale e gjithanshme, edhe pse kanë kaluar njëzet vjet, që u ndamë nga diktatura dhe pse simbolet e saj janë në mes tonë, në afro 80% të veprave që janë në Shqipëri, edhe pse arti është çliruar nga dara etatiste ideologjike, artistët dhe intelektualët, (kam parasysh dhe arkitektët), po dhe zyrat e projektimit të bashkive, kanë pjesën e tyre në këtë kompozim të rrapëllimës kaotike të hapësirave urbane dhe ç’është më e rëndësishmja: të realizimit të monumenteve dhe pozicionimit të tyre. Në të gjitha qytetet e Shqipërisë, zyrat e projektimit që ka çdo bashki, drejtohen jo nga artistë, jo nga mediokër, po nga njerëz të paaftë që vetëm intelektualë nuk mund te quhen, ose më saktë njerëz të pa përgjegjshëm, topografë bunkeresh të diktaturës. Arkitektura mund të stimulojë dhe në ndikimin e jetës sociale dhe mund të promovojë zhvillimin shoqëror, prandaj mos harroni kurrë o topografë bunkerësh dhe ju o arkitektë mediokër, peshën e përgjegjësisë para shoqërisë dhe historisë.

http://www.panorama.com.al/index.php?id=39507

Keto artikujt me siper jane kot fare. Emocionale dhe pa asnje sens shkencor.

Ja, urdheroni nje artikull me te vertete interesant, qe pershkruan zhvillimin e politikes urbanistike ne Shqiperine post-komuniste:

Bertaud, Alan: "Urban development in Albania: the success story of the informal sector", June 28 2006 (http://alain-bertaud.com/AB_Files/AB_Albania%20Urban%20informal%20Sector%20paper.pdf)

Arkitektura shqiptare
http://img198.imageshack.us/img198/2050/oldhousesberatalbania.jpg
Arkitektura
Trashëgimia arkitektonike sa e larme për nga gjinitë, po kaq e hershme nga fillesa dhe e gjerë për nga kohëzgjatja, përben një pasuri të rëndësishme për historinë e popullit tonë.

Fillimet e arkitekturës në vendin tonë i shënon banesa prehistorike (deri ne shek 5 p.e.s.),e zbuluar në Dunavec (vendbanim buze-ujor palafite) që i takojnë neolitit të mesëm, dhe në Maliq që i takojnë neolitit. Banesa ndërtohej mbi një platformë druri që mbështetej mbi hunj të ngulur vertikalisht në taban. Në Dunavec janë gjetur 87 hunj të tillë të shpërndarë në mënyrë të çrregullt. Ndërtimet palafite janë përdorur nga iliret për një kohë të gjatë që përfshin edhe tërë periudhën e hekurit.

Banesat prehistorike kanë qenë tre tipash:1-Banesa të futura krejtësisht në tokë, si në Cakran –Fier ;
2-Banesa gjysmë nëntoke, përsëri në Cakran; 3-Banesë mbi tokë që është zakonisht një thineshe.
Unitet arkitektonik paraqesin edhe qendrat e fortifikuara, si në zgjidhjen e terreneve, ashtu dhe në zgjidhjen planimetrike. Duke ndryshuar funksionin nga strehime të një faze para urbane, në qendra të vërteta urbane fortifikimet pësojnë evolucion në zgjidhjet dhe format arkitektonike, si dhe në teknikën e ndërtimit. Këto ndërtime përbëjnë edhe prologun e fortifikimeve antike.

Arkitektura gjatë shekujve V-I p.e.s.
Gjate kësaj periudhe Dyrrahu dhe Apolonia jetojnë një përudhë lulëzimi. Arkitektura dhe Urbanistika e këtyre qyteteve janë bazuar në arritjet e arkitekturës helene po janë të lidhura me realitetin ilir,. Krahas qyteteve koloni , në territorin e Ilirisë se Jugut lindën edhe një tog qytetesh ilire si Bylisi, Amantia, Dimali, Albanopoli, Lisi etj. Ato u vendosën në kodra e maja të larta dhe rrethoheshin me mure të bërë me një teknikë të lartë. Kjo dëshmohet në ndërtimin e portave dhe të kullave mbrojtëse.

Kullat e fortifikimeve antike në vendin tonë kanë formë katrore, rrethore dhe patkoi. Në format planimetrike dhe zgjedhjen e terrenit, fortifikimet kanë një farë uniformimi si në elementet mbrojtës: kurtinat, kullat,hyrjet, të cilat i nënshtrohen një evolucioni të caktuar. Nuratura e fortifikimeve realizohej me gurë në të thatë me gurë të thyer, të latuar, dhe të parapërgatitur.

Trajtimi urbanistik i qyteteve të rrafshëta ndryshon nga ai i qyteteve në terrene të pjerrët. Nga ana tjetër, vendosja e akropolit në anë ose në mes krijon tipa të ndryshëm urbanistike.

Gjurmët e qyteteve nga planet urbanistike, dëshmojnë për një sistem të rregullt dhe të përparuar urbanistik. Ky sistem është karakteristik si për qendrat e krijuara rishtas si Antigonea, ashtu dhe për qendrat e themeluara prej kohesh si Apolonia dhe Oriku. Kjo dukuri dëshmon për një urbanistikë mjaft të përparuar në kohë, pasi themelimi i tyre përkon me fillimet e urbanistikës së rregullt romake.

Ndonëse Buthroti e ka akropolin në mes, veçoritë e terrenit kanë krijuar një skemë tjetër. Në hapësirën e krijuar ndërmjet shkëmbit të thiktë dhe murit rrethues zhvillohet qendra e qytetit, ndërsa në shpatet veriore dhe lindore përqendrohen banesat.
Hyrja në qytet është vendosur në një pozicion para se cilës hapet perspektiva e qendrës. Monumentet që përbejnë qendrën janë shëtitorja, teatri, tempujt etj.
Shkëputje të akropolit nga qyteti kanë qytetet –skela si Dyrrah dhe Aulona, sa disa gjeografë dhe historianë i quanin akropolin dhe qytetin e poshtëm si dy qytete të ndryshme.

Sistemi urbanistik ortogonal dëshmohet në Apoloni, Antigonë dhe gjatësor në Bylis dhe Dymal. Në Antigonë janë zbuluar 3 sektorë në të cilën rrugët kryesore priten me njëra tjetrën me kënde të drejta duke formuar parcela drejtëkëndesh 50m të gjata.
Banesa e formës më të zhvilluar paraqitet në Apoloni, si banesë me peristil. Në të si bërthamë qendrore shërben oborri i hapur, i cili qarkohet prej një korridori të mbuluar. Për sa i përket dekorit të brendshëm, përveç gjurmëve të dyshemesë me mozaik në banesën e Apolonisë,në Dyrrah në banesat e tjera dyshemeja shtrohet me pllaka mermeri, guri apo argjile të pjekur. Në rrënojat e një shtëpie në Durrës u gjet në gjendje mjaft të mirë një mozaik i shekullit 4-3 p.e.s. i cili është një nga mozaikët më shprehës dhe artistikë të botës dhe që quhet Bukuroshja e DURRESIT e cila ruhet ne Muzeun Historik Kombëtar .

Ndërtimet Shoqërore janë treguesit më të rëndësishëm të nivelit të arkitekturës së antikitetit.

Në Apoloni, Orik, Buthrot etj., tempujt zënë pikat më dominuese duke luajtur rol të madh në trajtimin urbanistik të qytetit. Por ka edhe raste kur tempujt janë jashtë qyteteve që të përdoren edhe nga popullsia fshatare.

Tempulli më i hershëm është ai i Artemisit në Apoloni dhe Asklepit në Buthrot. Kemi dy tipa tempujsh: me portik me 4-6 kolona në anët e ngushta dhe me kolona vetëm në ballë (me ante).

Shëtitoret. (stoa)gjatë periudhës antike qenë pjesë e pandarë e formulimit urbanistik të qytetit. Ato shquhen për anën ndërtimore dhe zgjidhjen arkitektonike dhe paraqesin galeri të mbuluara me fasadë me kolona, të hapur ndaj ambientit të jashtëm ku grumbulloheshin dhe shëtisnin qytetarët në kohë të keqe ose me diell të fortë, shpesh edhe për mësim. Prej shëtitoreve njohim atë të Apolonisë, Buthrotit, Bylisit etj.
Teatrot e kësaj periudhe njohim atë të Apolonisë, Buthrotit, Bylisit etj., të cilët kanë të përbashkët ndërtimin e shkallares në trajtë gjysmërrethi, në shpate kodrinore të përshtatur nga natyra ose dora e njeriut. Ajo që ndryshon midis tyre është madhësia që varet nga fuqia ekonomike e qendrës qytetare. Teatri më i madh është ai i Apolonisë. Prej tij janë zbuluar si pjesë të skenës, me ballin e punuar sipas stilit dorik me kolona me kalenur dhe një friz me triglife. Në gjendje të mirë ruhet edhe teatri i Buthrotit për 1500 spektatorë dhe që inkuadrohej mirë midis shkëmbit të akropolit dhe murit rrethues. Më i vogli është teatri i Nikaes për 1000 spektatorë.

Stadiumet. Gjatë shek. 3-2 p.e.s. kultura fizike pati një zhvillim të veçantë dhe u ndërtuan vepra monumentale si Stadiumi i Amantias në shek 3 p.e.s. Ky stadium ka një formë antike tipike me një pistë 184.8 m të gjatë dhe 12.25 më të gjerë dhe ruhet shumë mirë. Në njërën anë të stadiumit ka 17 radhë shkallësh dhe në anën tjetër 8 radhë të ndërtuara me blloqe gurësh gëlqerore.

Arkitektura në shekullin I-V e.s.
Në këtë periudhë vihet re se arkitektura vazhdon të ruaje tiparet e mëparshme; fortifikimet bëhen të njëjta në teknikën e ndërtimit. Por me pushtimin e Ilirisë nga Roma disa qytete kthehen në koloni si Dyrrahu, Buthroti, Bylisi, Skodra etj, ku vendosen shumë veteranë dhe tregtarë romakë.

Influenca romake në këto qendra banimi paraqitet e kufizuar, sepse romakët gjetën një arkitekturë të përparuar bashkëkohore, por teknika e ndërtimit nën pushtimin romak, arriti në një nivel shumë të lartë.

Orientimi i arkitekturës romake drejt asaj helene u ndie më shumë gjatë periudhës së mbretërimit të Augustit kur dihet që perandori nuk e la kurrë Romën ashtu siç dihet se Augusti kreu studimet e larta në Apoloni.

Nga fillimi i shekullit të VI, në periudhën e sundimit të perandorit Anastas, Dyrrahu pajiset me rrethim të trefishtë, ndërtohet një hipodrom, dhe përsoset rrjeti i kanalizimeve. Ndonëse qyteti u shkatërrua nga dy tërmete, u rimëkëmb shpejt, pasi në të ndodheshin thesaret perandorake dhe Dyrrahu qe një qendër zejtaro-tregtare e rëndësishme.

Në drejtimin urbanistik qytetet e kësaj periudhe i përmbahen kryesisht skemave të trashëguara. Kështu, në Apoloni, urbanistika e qytetit përcaktohet prej rrjetit të mëparshëm rrugor hipodamik që nuk pëson asnjë ndryshim përveç se në futjen e elementëve të rinj që i japin një pamje të re qendrës. Në formulimin e qendrës shtohen monumente të reja, si: odeoni, biblioteka, buleuterioni etj. Në Buthrot rrjeti rrugor shkon sipas izoipseve dhe objektet janë të vendosura në mënyrë të çrregullt sipas terrenit, 1/4 e të cilave qenë terma dhe nimfe që i japin Buthrotit karakterin e një kurorti bregdetar si Herkulana dhe Pompeu.

Banesat në Buthrot janë përgjithësisht me peristil, ndërsa në Apoloni është zbuluar një banesë me atrium që i përkiste shtresave të pasura, dhe e zbukuruar me mozaik.
Monumenti më i madh i periudhës antike është amfiteatri i Dyrrahut, i ndërtuar në fillim të shek. II në skajin perëndimor të rrethimit të qytetit. Në formën e eklipsit, ai ka përmasa 150m gjatësi dhe 20m lartësi. Amfiteatri shfrytëzon pjerrtësinë e terrenit për një faqe të shkallares. Arena ka forme eliptike, ndërsa shkallarja përshkohet prej galerish të mbuluara me qemer të përforcuara me nervatura mbi 2m të gjera dhe 4m të larta.
Në qendër të qytetit të Apolonisë janë gjetur monumente me vlera të veçanta si Odeoni (teatër i mbuluar) dhe BULEUTERIONI ose monumenti i Agonoteteve ku mblidhej Këshilli I qytetit. Ndërmjet Odeonit dhe Buleuteronit është gjetur edhe bazamenti i Harkut të Triumfit.

Gjurmë të bibliotekave janë gjetur në Dyrrah dhe Apoloni.

Në këtë periudhë ndërtimet termale gjenden në shumicë dhe kthehen në ambiente me karakter shoqëror. Ato kanë një trajtim të rregullt arkitektonik dhe estetik,të zbukuruar me mozaikë me vlera të rralla artistike, si banjat në Apoloni, Buthrot dhe në qendrën e Dyrrahut ku termat shquhen për një arkitektonikë të përsosur.

Ndërtimet e hershme të kultit kristian
Me lejimin nga ana e perandorit romak Konstandin të fesë krishtere në shekullin e IV-të AD, fillon në Iliri ndërtimi i një sërë monumentesh kulti që ndjekin në vija të përgjithshme skemat arkitekturale romake të shekujve të fundit që nuk mbetet prapa rajoneve fqinje, si: Italia dhe Greqia. Këto ndërtime u shtrinë në një rajon të gjerë, duke përfshirë Ilirinë nga veriu deri ne jug.

Bazilikatat ishin ndërtime me karakter shoqëror më të përshtatshme për qëllime kulti për kohën. Karakteristikë e tyre është ndërtimi me nefa ku qendrori është më i madh dhe më i lartë, dhe 2 absidat në anët më të shkurtra dhe hyrja behej nga ana më e gjatë. Brenda ka një aks gjatësor dinamik që përputhet me drejtimin e lëvizjes nga perëndimi në lindje drejt altarit.

Bazilikat në vendin tonë u mbuluan me çati me kapriata druri si influencë e lidhjeve me Romën. Më e madhja e këtij lloji në vendin tonë është ajo e Butrintit në pjesën jug-lindore të qytetit.

Ndërtimet me planimetri qendrore. Këto ndërtime përbëjnë një grup të vogël por jo më pak të rëndësishëm të ndërtimeve paleokristiane. Karakteristikë është ndërtimi rreth një ambienti kryesor me planimetri me simetri qendrore rrethore, katrore, poligonale ose bashkim të tyre. Këtu aksi vertikal mbizotëron ndaj atij gjatësor.

Baptiseri i Butrintit përbën një nga dëshmitë më me vlerë të arkitekturës dhe artit të shek V-VI, rëndësia e të cilit kalon kuadrin lokal, duke qenë më i madhi me planimetri qendrore në botën mesdhetare. Dyshemeja me formë rrethore me diametër 13.5 m është mbuluar me një mozaik shumëngjyrësh me motive kafshësh dhe gjeometrik të një vlere artistike shumë të lartë. Dy radhë kolonash graniti ngrihen mbi këtë dysheme për të mbajtur mbulesën.

Arkitektura në shekujt VII-XV
Arkitektura bizantine në Shqipëri u ngrit mbi bazën e një arkitekture Ilire paraardhëse e ndikua edhe nga faktorë të rinj dhe të ndryshëm të kohës.

Duke zënë pozitë të veçantë në trevat e perandorisë bizantine, në korridorin natyral mes lindjes dhe perëndimit, territori i vendit tonë shërbeu në periudha të caktuara si transmetues apo rrezatues i vlerave arkitektonike drejt perëndimit dhe anasjelltas. Gjatë mesjetës së hershme dhe të mesme, kemi gjini të ndryshme arkitektonike, duke filluar nga banesat, ndërtimet mbrojtëse, ato të kultit si dhe ndërtime inxhinierie.

Shumëllojshmëria e tipave si dhe niveli i lartë ndërtues, tregon se arkitektura mesjetare në vendin tonë nuk qëndron prapa asaj të vendeve fqinjë më të zhvilluara, dhe flet për kontakte të vazhdueshme me këto vende, për ndikime reciproke dhe zgjidhje arkitektonike origjinale si në elemente të veçanta ashtu dhe në formulimin e tipave.
Një zhvillim të madh pati arkitektura gjatë periudhës së konsolidimit të principatave feudale shqiptare. Një fenomen urbanistik me rëndësi që merr zhvillim të plotë në këtë periudhë, dhe që kishte të bënte me zhvillimin e qyteteve, sidomos gjatë shek. XIII-XIV, është lindja e varosheve ose lagjeve jashtë mureve rrethuese të qyteteve. Kjo dukuri shënoi lindjen dhe zhvillimin e qytetit të hapur.

Gjatë shek. XIII-XIV, me periudhën e fuqizimit të principatave arbëreshe me qendra në Petrele, Kruje, Gjirokastër etj, ndërtimet mbrojtëse patën zhvillim të dukshëm, zgjerohen dhe riparohen ato ekzistuese, dhe në disa raste rrethohen dhe varoshet.
Arritjet më të shquara në arkitekturën e kultit të krishtere, i përkasin shek. XIII-XIV. Me gjithë ndikimet nga arkitektura bizantine dhe e Evropës perëndimore, ato kanë disa veçori që i dallojnë nga të parat.

Fortifikimet mesjetare mund t’i ndajmë në qytete të fortifikuara, kështjella të ngritura si seli e feudalit, për qëllime ushtarake, si pika vrojtimi të rrugëve etj. Qytetet që lindën në mesjetë e kanë origjinën tek kështjella e feudalit, si p.sh. Petrela, Kruja, Gjirokastra etj. Në disa qytete si Shkodra dhe Kanina dallojmë tri pjesë të fortifikuara që lidhen me porta midis tyre: qytetin e poshtëm, të mesëm dhe kështjellën ku rrinte paria e qytetit. Si zakonisht kështjella qëndronte në vendin më dominues të qytetit.

Gjatë shek. XV, për shkak të luftës së madhe shqiptaro-turke, në mjaft krahina të Shqipërisë u shkatërruan qytete dhe kështjella si dhe vepra të ndryshme arkitektonike. Procesi i lindjes së qytetit të jashtëm u pengua seriozisht. Gjatë kësaj periudhe i kushtohet një vëmendje e veçantë ndërtimeve mbrojtëse që u përsosen për shkak të përparimit të mjeteve dhe mënyrave të sulmit. Të kësaj periudhe janë kështjellat e Lezhës, Petrelës, Devollit, Butrintit, Shkodrës. Durrësi në këtë kohë ka qenë tepër i fortifikuar.

Arkitektura e fortifikimeve e shek. XV-XIX
Përfaqësohet me rikonstruksionin e qendrave strategjike, si: kalaja e Elbasanit, kalaja e Prezës, kalaja e Tepelenës dhe kalaja e Vlorës si më e rëndësishmja e bregdetit.

Fortifikimet e shekujve XVIII-XIX i përket periudhës së pashallëqeve të mëdha. Kalaja e Shkodrës në fillim të shek. XVIII u meremetua nga Bushatllinjtë dhe kalaja e Beratit nga Ahmet Kurt Pasha. Midis gjithë sundimtarëve të pashallëqeve, u dallua për ngritje fortifikimesh, Ali Pashë Tepelena. Në ndërtimet e tij, Ali Pasha, përdori një numër të madh arkitektësh dhe inxhinierësh të huaj. Veç kalave që ndërtoi jashtë territorit të sotëm shqiptar, si në Janine, Prevezë, Arte Sul etj, ndërtoi shumë të tilla brenda territorit të sotëm shqiptar, si në Tepelenë, Gjirokastër, Shën Triadhe, Butrint, Libohovë, Shën Vasi, Porto Palermo, Malloha dhe Berat. Pjesa më e madhe e fortifikimeve ruhen në gjendje të mirë dhe dallohen nga teknika e ndërtimit me gurë të latuar,nga format e rregullta gjeometrike, kullat, frëngjitë për topa dhe elementet dekorative.

Ndër tiparet më karakteristike që i dallon fortifikimet e shek. XVIII-XIX, janë madhështia e tyre dhe fortësia për t’i bërë ballë artilerisë, format e rregullta gjeometrike të planimetrive, lartësia e barabartë e kullave dhe kurtinave dhe rënia me pjerrtësi e tyre në anën e jashtme, mbisundimi i formave poligonale të kullave, heqja dorë nga përdorimi i bedenave dhe krijimi i parapeteve me frëngji. Për sa i përket trajtimit të jashtëm, ato janë me gurë të latuar, trajtimi monumental i portave dhe dekoret dhëmbëshare që kufizojnë pjesën e sipërme të kullave dhe kurtinave.

Ndërtimet e Kultit Mysliman u morën nga modelet turke duke krijuar një fizionomi të tyrën vendase dhe me tipologji të fiksuar. Xhamitë grupoheshin në ato me kupole dhe ato të tipit me sallë të mbuluar me çati. Këto të fundit kanë qenë tipat e parë menjëherë pas pushtimit, duke adoptuar kishat, si në Shkodër, Kruje, Berat, Elbasan dhe Kaninë. Me interes është teknika e ndërtimit dhe strukturave të tyre, si: kupolat, qemerët, harqet e shkallëzuara nëpër dritare, teknika e ndërtimit me gurë e tulla të mureve të jashtme që përdorej rrallë në Turqi dhe që tregon për influencën e stilit vendas në këto objekte. Përdorimi i harqeve të mprehta në formë fund lundre, është një element formal që më vonë në fund të shek. XVIII, zëvendësohet me harkun rrethor që përdorej gjerësisht në arkitekturën popullore dhe në ndërtimet e kultit të krishterë.
Xhamia më komplekse është ajo e Plumbit në Shkodër e ndërtuar me 1773-1774 nga Mustafa Pashë Bushati. Ajo i ngjan xhamive të Stambollit. Vëllimi qendror, i mbuluar me çatitë e ulura trekëndëshe në qoshe ose me kupolë, prezenca e portikut, vendosja në tri radhë e dritareve janë karakteristikat kryesore të kësaj xhamie. Në anën e jashtme një rol të madh lozin dhe minaret.

Arkitektura e Kultit të Krishterë trashëgoi shumë tipare pararendësja e saj paleokristiane dhe duke filluar prej pjesës së dytë të shekullit të XVI filluan të ndërtohen kisha të vogla që vazhdojnë të ndërtohen deri në pjesën e parë të shekullit XVIII ku arrijnë edhe kulmin. Arkitektura e kultit të krishterë karakterizohet nga interpretimi i lirë i tipave dhe formave duke treguar individualitetet dhe përpjekjet e tyre për të gjetur ekspresione të reja arkitektonike.

Gjatë shekujve XVI-XIX u ndërtuan një sërë veprash të kultit të krishterë . Fillimisht ato ishin të vogla dhe me planimetri të thjeshta. Kishat me vlera të veçanta u ndërtuan në shekullin e XVIII ku spikat për vlerat e veçanta bazilika e Voskopojës.
Sipas kritereve kishat pasbizantine i ndajmë: 1 -Një nefeshe- 2-Me strukturë në formë kryqi me kupolë 3 –Bazilikat.

Kisha e Shën Kollit në Voskopojë është një nga monumentet më me vlerë që kemi trashëguar nga e kaluara. Muret e saj të brendshme janë të veshura me piktura nga kryemjeshtri i shek. XVIII, David Selenica dhe vëllezërit, Konstandin dhe Athanas Zografi.

Në të gjithë këtë larmi tipash të kishave, të përbashkët kanë theksimin e aksit të zgjatur horizontal, dhe aty ku është i pranishëm aksi vertikal. Trajtimi dekorativ karakterizohet nga volume të mbyllura, faqe të rrafshëta dhe hapësira të pakta ndriçimi.
Në këtë periudhë kemi shumë manastire. Këto ndërtime formonin një tërësi arkitektonike, ku vendin qendror e zinte kisha. Brenda një manastiri takon ndërtime me karakter të ndryshëm, por ato kanë krijuar ansamble që dallohen për një kompaktësi kompozicionale, ku çdo ndërtesë zë një vend të caktuar në saje të funksionit që përmbush. Me vlera të veçanta arkitektonike dhe ikonogtrafike janë manastiri i Ardenicës dhe i Apolonisë.
Zhvillimi Urbanistik i Qytetit Mesjetar të shek. XV-XIX.

Megjithëse pushtimi turk pati pasoja negative nga luftërat shekullore, qyteti shqiptar kishte arritur një shkallë të rëndësishme zhvillimi. Në shek. XVII qyteti shqiptar rritet dhe forcohet ekonomikisht. Të dhënat e udhëtarit Evlia Celebia, nga përshkrimet e tij, qyteti shqiptar i kohës kishte pësuar rritje të konsiderueshme, si Berati, Gjirokastra, Elbasani etj, që u ruajt dhe gjatë shek. XVIII-XIX duke marrë fizionominë e tij urbanistike, që u ruajt në tiparet themelore dhe në shekujt pasues. Gjatë shek. XVII, pazaret shndërrohen në qendra të mirëfillta shkëmbimi dhe prodhimi dhe që formojnë ansamble në formë vargu në dy rreshta. Pazaret e qyteteve në shek. XVII pajisen me kulla të larta në të cilat vendosën orë me kambanë.

Në shekullin XVIII në siluetën e qytetit fillon të spikasë faltorja me kullën e sahatit, si një ndërtim monumental që së bashku me ndërtime të tjera shoqërore, si banjat, medresetë etj, pasuron më shumë qendrën e qytetit. Por çdo lagje kishte qendrën e vet ku ndërtohej xhamia me hamam dhe çezme.

Shekulli XIX shënon një rritje të mëtejshme të qytetit shqiptar. Në çdo qytet pazari rritet si qendër prodhimi dhe shkëmbimi. Në urbanistikën e qyteteve gjatë këtij shekulli vërehet një ecuri e pa barabartë, e cila karakterizohet nga shkallët e ndryshme të zhvillimit ekonomik, p.sh. në qoftë se Elbasani, Gjirokastra dhe Berati në përgjithësi nuk ndryshojnë tiparet urbanistike, Shkodra njohu një proces zgjerimi, në zonën ku shtrihet sot, duke iu larguar kalasë e cila humb çdo funksion në mesin e shekullit të XIX. Rritje të bujshme ka dhe Korça, qendër tipike zejtaro-tregtare. Në qoftë se në Shkodër qyteti u zhvillua pa plan, në Korçë zgjerimi i tij u bë sipas një plani, duke u shkëputur nga tradita mesjetare.

Qyteti i vonë shqiptar mori tiparet themelore urbanistike nga gjysma e dytë e shek. XVII, duke zgjidhur çështjet kryesore të tij, si: shtrirjen e qytetit, vendosjen e qendrës së tij, rrjetin rrugor etj. Kjo skemë u ruajt e pa prekur në arritjet e saj kryesore.
Qyteti mesjetar klasifikohet sipas dy kritereve:
-Qytete që lidhen me fortifikimet, si Berati, Gjirokastra etj.
-Qytete që shtrihen në terrene të rrafshët ose të pjerrëta, si Tirana, Kavaja , Elbasani.
Qytetet me kështjella janë edhe qytetet më të lashta, por dhe më të zhvilluarat. Fillimisht qyteti është i lidhur me fortifikimin, por më vonë me lindjen e varosheve, qyteti shtrihet jashtë fortifikimit.

Terrenet e aksidentuara janë edhe mbrojtje natyrale. Terreni i pjerrët ka ndikuar mjaft në krijimin e ansambleve arkitektonike me orientim të detyruar, ku të gjitha ndërtimet i vishen faqes së kodrës duke krijuar ndërtime organike dhe kompakte. Ngushtica e truallit përbën një problem në këtë rast. Ndërtimet vendosen në formë vargu, si në lagjen Mangalem të Beratit ose kanë shtrirje më të lirë si në disa lagje të Gjirokastrës. Lidhja e përsosur me terrenin, rrit monumentalitetin e këtyre ansambleve.

Banesa del drejtpërdrejt në rrugë, duke marrë pjesë aktivisht në formimin e saj. Terreni ka kushtëzuar ndërtimin e banesës 2-3 katesh, e cila për vetë kompozimin vertikal dhe vendosjen në formë shkallësh, është elementi kryesor mbisundues në krejt formulimin arkitektonik. Ndërtimet e kultit humbasin në këto ansamble, duke u shkrirë me masën dinamike të ansamblit të banesave në formë shkalle që është edhe elementi më i qenësishëm arkitektonik i këtij kompozicioni.

Një karakter tjetër kanë qendrat qytetare apo lagjet në terren të rrafshët. Ndërtimet janë të rralla, me troje të mëdha dhe të rrethuar me mure të larta. Banesa shumë rrallë merr pjesë në formulimin e rrugës. Gjelbërimi i dendur shpesh mbulon banesën. Qetësia kompozicionale këtu thyhet vetëm nga ndërtimet e kultit mysliman. Ato zakonisht ndërtohen në sheshe, duke bërë më të përcaktueshme efektin e volumeve të tyre dinamike.

Në qytetin mesjetar shtresat e pasura nga ato të varfra dalloheshin nga banesa. Banesat e të pasurve ndërtoheshin në troje të përshtatshme, të gjera, plot dritë e gjelbërim, kurse shtëpitë e të varfërve në troje të ngushta dhe pa shumë dritë. Dasitë fetare janë pasqyruar gjithashtu në qytetin shqiptar mesjetar.

Në qytetet me mure mbrojtëse, rrugët kryesore zënë fill nga hyrjet e kalasë duke u shpërndarë pastaj në një mori rrugësh dytësore që ndiqnin në përgjithësi vijat e izoipseve. Por lindte nevoja edhe e rrugëve pingule me to, të cilat realizoheshin në formën e shkallëve. Një vend të rëndësishëm lozin dhe rrugët që lidhin qendrën tregtare me zonat e banimit si dhe rrugët midis lagjeve.

Në qytetet e rrafshëta, rrugët kryesore janë vazhdim i atyre që lidhin qytetin me qytetet e tjera. Në vend të rrugëve të ngushta të qyteteve shkëmbore, në qytetin e rrafshët rrugët janë më të gjera, por shpesh pa krye, të cilat shtrohen me kalldrëm.
Gjelbërimi është karakteristikë tjetër e qytetit të asaj kohe. Veçanërisht në lagjet me terren të aksidentuar, gjelbërimi bën lidhjen e ndërtimeve me trojet në mënyrë të natyrshme, duke theksuar karakterin monumental të saj.

Në gjendjen e sotme, qytetet muze të Beratit, Gjirokastrës, (të dy këto qytete mbrohen nga UNESCO) si edhe qendrat historike të Elbasanit dhe Korçës, i përgjigjen në kompozim urbanistik arritjeve të shek. XVIII-XIX.

Banesa Shqiptare
Në arkitekturën e ndërtimeve qytetare një vend të rëndësishëm zë banesa, për vetë përhapjen e gjerë dhe vlerën e realizimeve arkitektonike në të gjitha trevat e Ballkanit të banuar nga shqiptarët. Banesa pati lulëzimin e saj gjatë shek. XVIII-XIX, ku ajo dallohet për një tipologji të pasur dhe të kristalizuar, si dhe për arritje me vlera të mëdha si në fshat dhe në qytet. Lëvizja e madhe e Rilindjes Kombëtare që përkon me lindjen e marrëdhënieve kapitaliste, u pasqyrua në pasurinë e madhe të vlerave arkitektonike të banesës. Banesa qytetare dallohet në tipologji nga banesa fshatare, sidomos nga ajo e Shqipërisë së veriut. Banesa qytetare në shumicën e rasteve është banesë njëfamiljare, por rrallë hasim banesa për dy vëllezër që zhvillohen në simetri sipas një aksi.

Banesa qytetare gjatë shekujve XVI-XIX
Sipas kompozimit planimetriko-volumor. Banesa qytetare klasifikohet në 4 grupe:
-Banesa me shtëpi me vatër zjarri(banesa Tiranase)
-Banesa me hajat
-Banesa me çardak
-Kulla qytetare (banesa gjirokastrite)
Urbanistika dhe Arkitektura e qyteteve Shqiptare në gjysmën e parë të shek. XX
Kjo periudhë përkon me pushtimin austro-hungarez, pas saj me periudhën e qeverisë së Fan Nolit, vazhdon me mbretërinë e Zogut, dhe, në fund me pushtimin Italian. Qytetet shqiptare me fizionomi mesjetare fillojnë t’i nënshtrohen studimeve të mirëfillta urbanistike të realizuara nga arkitektë austro-hungarezë të cilat tentonin t’i jepnin qyteteve shqiptare pamjen e qyteteve evropiane.

Me 1920 Tirana shpallet kryeqytet i Shqipërisë dhe qeveria e Fan Nolit vendos t’i japë qytetit pamjen dinjitoze të një kryeqyteti evropian, i cili duhet të ishte njëkohësisht edhe qendër administrative. Për këtë arsye projektohet për herë të parë sheshi në qendër të qytetit (sheshi Skënderbej) ku u hodhën njollat e para të godinave qeveritare, si dhe aksi historik Veri-Jug i bulevardit të madh, në të cilin bën pjesë ky shesh, dhe që ka autor ing. Eshref Frasherin, ministër në qeverinë e Fan Nolit, së bashku me dy autorë të tjerë; njëri italian Chiaravelli dhe tjetri austriak Weiss.
Foto me projektin e Eshref FRasherit.

Mbreti Zog i dha një rëndësi të madhe planeve rregulluese të qyteteve kryesore të vendit, një pjesë e të cilave gjeti zbatim. Me 1930 në Tiranë fillon zbatimi i bulevardit të madh i quajtur bulevardi “Mbreti Zog”, dhe ndërtimi i ministrive. Gjithashtu zgjerohen rrugët kryesore të qytetit dhe përcaktohet kufiri i qytetit. Me 1931 kufiri i kryeqytetit brendashkruante një sipërfaqe prej 600 ha, dhe përcaktoheshin zonat e zhvillimit në perspektivë, si p.sh. zona industriale, e banimit, e gjelbëruar etj. Në këtë periudhë autorët e planeve rregulluese janë arkitektët austriakë, ku veçojmë arkitektin, Kohler.

Në periudhën e pushtimit nga Italia fashiste pas 1939, arkitektët italianë rishikojnë të gjitha planet rregulluese të qyteteve kryesore ose i bëjnë nga fillimi. Arkitektura dhe Urbanistika në këtë periudhë është racionale, pra e tipit fashist. Dallohet kompleksi i “sëpatës së liktorit “ në fund të bulevardit kryesor të Tiranës i përbërë nga Stadiumi, dhe dy godinat anash bulevardit. Arkitektët italianë ku veçohet ark. Gerardo Bosio, Ivo Lambertini dhe Ferdinando Poggio kanë realizuar hartimin e planeve rregulluese të Tiranës, Durrësit, Vlorës, Elbasanit, Beratit, Petrelës, Sarandës etj., në të cilat përveç arkitekturës dhe urbanistikës racionale, respektohet psikologjia dhe tradita e shqiptarit të lidhur me pronën private etj. Ato e projektuan Tiranën sipas karakterit ekstensiv me vila private, duke ruajtur zonat historike në qendër me xhaminë, teqenë, kullën e sahatit, të cilat merren si pika referimi. Planet rregulluese të qyteteve shqiptare të vitit 1942 të realizuara nga arkitektët italianë janë marrë për bazë në linjat e tyre kryesore në planet rregulluese pas çlirimit.

“Piramida” e ndërtuar si Muze për Diktatorin Enver Hoxha dhe e konvertuar me 1992 në Qendër ndërkombëtare të Kulturës, të asaj Kulture që ai, Enver Hoxha ia privoi shqiptarëve për 50 vjet të qeverisjes së tij dragoniane.

^^Duhet vene burimi i artikullit

^^ Urdho : http://gjuhashqipe.com/albanologji/albanologji.aspx?id=219

Gjithësi s'e vendosa pasi artikulli nuk është "lajmë" por me tepër duket si nje artikull "shkëncor". Nejse.

Ate qe kam thene une gjithemone: Arkitektura, cfare do qofte, duhet te ruhet. Keshtu duhet te ruhet edhe arkitektura komuniste. thjeshte nga pikepamja historike eshte dicka shume e vlefshme.

RvZ7Ap2nkA8

Nuk eshte se "duhet", "detyrohet" dikushi qe cdogje te cilen e merr diku te bashkangjise ne te dhe linkun ne te cilin eshte marr. Se kuptoj kete logjiken qe cdogje qe postohet ketu do patjeter edhe linku-n e saj. Kaq mosbesues qenkeni? Apo eshte ligj i forumit?, qe nese e ka nje te till, me duhet ta kundershtoj, pasi kete postim s'ja kemi destinuar ministrit te kultures; i cili domosdoshmerisht do kerkoj linqe dhe fontet ne te cilet eshte bazuar artikulli. S'ju duket qe ne cdo postim te bere, me kerkese e insistim te ketij tipi -deri diku dhe idjotik- te publikimit te linqeve, po e egzagjeroni nga pak? Duke pare, aq me teper, qe ky artikull ne vetvete qe uniform, pra linte pak gjasa per editorim nga -fjala bie- postuesi ne fjale, dhe mbartte poaq dinjitet qofte ne ekspertizen e qofte ne profesionizmin e asaj qe trajtonte? Nje post i till, per sesi paraqitesh, nuk e kishte aspak te nevojshme kerkesen e linkut!

^^
Besoj e kupton cdo te thote e drejta e autorit apo jo?

Jo, ma thuaj ti!
Lexoje mire, tema im qe ajo e te detyruarit ne publikim linqesh, bere si rruge prej disave te cilet ta kerkojn me pretekstin e mosbesimit. Por tema im nuk qe kunder citimit te fontit si psh. "Marr nga Gazeta Xy" pa link!

^^
nqs e citon burimin je ne rregull