Kuala Terengganu | Terengganu [Archive] - Page 23

alan kemaman

August 10th, 2011, 05:21 AM

Transformasi Ekonomi dan Pembandaran di Koridor Kemaman-Dungun Sari 23 (2005) 15 - 36 15
Transformasi Ekonomi dan Pembandaran di Koridor
Kemaman-Dungun, Terengganu: Keterlibatan
Isi Rumah Melayu
KATIMAN ROSTAM
ABSTRAK
Proses transformasi desa melalui pembandaran dan perindustrian sedang
berlaku di Malaysia dengan kadar yang pesat. Selain proses pembangunan
sedang tertumpu di sekitar Lembah Kelang, terdapat juga tanda-tanda yang
menunjukkan kawasan di luar bandar yang mengalami perubahan. Antaranya
ialah Koridor Kemaman-Dungun, Terengganu. Koridor ini terletak di pesisiran
pantai di antara Chukai, Kemaman di selatan dan bandar Dungun di utara
dengan tumpuan perubahan yang khusus di Paka dan Kerteh, dua bandar kecil
yang didiami orang Melayu. Oleh sebab kedudukannya yang agak jauh dari
pusat pertumbuhan dan kekurangan sumber alam, kawasan ini telah tersisih
d a r i p a d a a r u s p emb a n g u n a n p e r d a n a . Ha n y a s e l e p a s p e n emu a n
petroleum dan gas di luar pantainya pada tahun 1976, penduduk dan ekonomi
kawasan tersebut mengalami transformasi yang pesat melalui pelbagai
program perindustrian dan pembandaran.
Kata kunci: Koridor pembangunan, Kemaman, Dungun, pembandaran desa
ABSTRACT
The process of rural transformation through urbanization and industrialization
is taking place at an increasingly fast rate. Outside of the Klang Valley, signs
are abundant that rural areas are undergoing profound changes. The KemamanDungun Corridor in Terengganu, situated in the coastal area between Chukai,
Kemantan in the south and Dungun in the north, is an example. Most of the
changes are concentrated around Paka and Kertih, two small towns populated
by Malays. These are located far from centers of growth, and since they were
lacking in natural resources, they had remained for a long time unaffected by
the waves of development that engulfed other areas. It was only with the discovery
of off-shore petroleum and gas in 1976 that the people and the region underwent
various comprehensive industrialization and urbanization programs.
Key words: Corridor of development, Kemaman, Dungun, rural development16 Sari 23
PENGENALAN
Kawasan pesisiran pantai Kemaman-Dungun boleh dianggap sebagai koridor
pembangunan orang Melayu, lantaran majoriti penduduknya adalah orang
Melayu. Sebelum penemuan petroleum dan gas asli, penduduk di koridor ini
tinggal di petempatan tradisional. Kebanyakan mereka menjalankan aktiviti
ekonomi seperti bertani, menangkap ikan dan berniaga secara kecil-kecilan.
Penemuan petroleum dan gas asli di luar pantainya hampir tiga dekad yang lalu
telah memberi kelebihan ekonomi kepada negeri tersebut. Berikutan royalti
petroleum mula diterima pada 1978, ekonomi Terengganu telah distruktur
semula. Penstrukturan ekonomi ini dilakukan bagi membolehkan Terengganu
menjadi sebuah negeri maju menjelang 2020 (Terengganu 1999a, 1999b; 2002).
Berdasarkan kelebihan sumber alam, pelbagai program pembangunan telah
dilaksanakan agensi kerajaan negeri dan pusat. Perubahan ekonomi yang pesat
ini telah meninggalkan impak yang positif ke atas penduduk orang Melayu di
koridor itu. Hal ini penting untuk dijadikan sebagai tapak bagi pembinaan sebuah
p e r a d a b a n Me l a y u mo d e n d i p a n t a i t imu r . T e t a p i , t a n d a - t a n d a awa l
pembangunan di kawasan itu menunjukkan bahawa keadaannya tidak cukup
menggalakkan. Isu ini menarik untuk diselidiki.
Sehubungan pengenalan di atas, rencana ini membincangkan proses
pembandaran desa yang menyebabkan berlakunya perubahan ke atas bandarbandar kecil orang Melayu serta respons isi rumah Melayu terhadap kegiatan
ekonomi moden yang berkembang di kawasan yang berkenaan. Perbincangan
itu diharap boleh membantu kita menilai aras dan corak keterlibatan orang
Melayu dalam ekonomi moden setempat. Rencana ini turut menjelaskan sama
ada program pembandaran dan perindustrian di kawasan itu berupaya membantu
merubah status ekonomi isi rumah Melayu di situ.
KORIDOR KEMAMAN-DUNGUN: PETEMPATAN ORANG MELAYU
Kawasan pesisir pantai yang menganjur dari Chukai, Kemaman, di selatan ke
Dungun di utara adalah koridor pembangunan yang mengalami perubahan yang
pesat (Rajah 1). Koridor ini sudah lama didiami orang Melayu. Dalam pelayaran
dari Singapura ke Kelantan pada 1838, Abdullah Abdul Kadir Munsyi
mencatatkan keadaan petempatan orang Melayu di pantai timur yang tidak
tersusun dan daif (Abdullah A. Kadir Munsyi 1964). Petempatan yang
dimaksudkan itu termasuk Kuala Dungun, Chukai, Paka, Kemasik, Kerteh dan
Kijal. Pada zaman penjajahan Inggeris, petempatan itu yang terletak jauh dari
pantai barat tidak banyak terpengaruh oleh aktiviti ekonomi, khususnya yang
dimodali pelabur Eropah. Dominasi orang Melayu di bandar-bandar kecil
itu berterusan sehingga Perang Dunia Kedua (Firth 1943) dan ke hari ini
(Jadual 1).Transformasi Ekonomi dan Pembandaran di Koridor Kemaman-Dungun 17
Dalam Laporan Banci Penduduk 1947 telah dicatatkan Dungun (Kuala
Dungun) yang mempunyai penduduk sebanyak 4,256 orang dan Chukai dengan
penduduknya seramai 4,521 orang itu adalah dua buah petempatan yang
terpenting bagi daerah Dungun dan Kemaman. Majoriti penduduk di keduadua petempatan itu adalah orang Melayu. Kebanyakan mereka menjalankan
aktiviti menangkap ikan dan bertani pada zaman penjajahan Inggeris, walaupun
Chukai
Kemasik
Kijal
Kertih
KETENGAH
(RISDA)
FELDA
Kertih
FELDA
Rasau
Kemajuan Tanah
Kertih
S. Paka
S. Kertih
S. Chukai
S. Kemaman
S. Paka
S. Dungun
Paka
Kg. Ibok
K. Sura
Ke Kg. Jerangau Ke Kuala Terengganu
Ke Kuantan
K. Paka
L A U T
C H I N A
S E L A T A N
Dungun
MUKIM
JERANGAU
MUKIM
KUMPAL
MUKIM
SURA
MUKIM
BESUL
DAERAH DUNGUN
DAERAH KEMAMAN
MUKIM
RASAU
MUKIM
KUALA PAKA
MUKIM
ULU PAKA
MUKIM
KERTIH
MUKIM
TEBAK
MUKIM
KIJAL
MUKIM
KEMASIK
MUKIM
BINJAI
MUKIM
PASIR SEMUT
MUKIM
BUNDI
MUKIM
BANGGOL
MUKIM
ULU CHUKAI
PAHANG
MUKIM
TELOK KALONG
MUKIM
KUALA DUNGUN
0 5 km
Jalan raya
Sempadan negeri
Sempadan daerah
Sempadan mukim
Sungai
Anggaran sempadan
Koridor Kemaman-Dungun
PETUNJUK
RAJAH 1. Koridor Kemaman-Dungun, Terengganu18 Sari 23
ada juga yang berniaga secara kecil-kecilan di pekan-pekan berdekatan. Corak
kehidupan dan sistem petempatan mereka tidak banyak berubah sehingga negara
ini mencapai kemerdekaan. Selain itu, walaupun pelbagai projek pembangunan
telah dilaksanakan di kawasan tersebut selepas merdeka, keadaan itu berlanjutan
beberapa dekad kemudiannya. Hanya pada tahun 1980-an, petempatan di
pesisiran pantai itu mengalami perubahan yang pesat berikutan petroleum di
luar pantai Terengganu mula dikeluarkan secara komersil mulai 1982.
Pengeluaran sumber alam baru itu telah menjadi teras pertumbuhan ekonomi
kawasan itu dengan diikuti perkembangan bandar dan pembandaran yang
berlaku dengan pesat.
PERUBAHAN EKONOMI MELALUI PERINDUSTRIAN
DAN PEMBANDARAN
Strategi perdana pembangunan kawasan yang mundur pada umumnya adalah
berdasarkan teori kutub pertumbuhan yang dikemukakan F. Perroux dan
kemudian dikembangkan oleh R.J. Boudeville melalui ideanya tentang pusat
pertumbuhan (Hermansen 1972; Hansen 1981). Di sebalik kelemahannya, idea
tersebut telah diterima dengan meluas di negara-negara yang membangun
(Appalraju & Safier 1976; Fu & Kamal Salih 1976). Menurut teori kutub/pusat
pertumbuhan, setelah pusat-pusat yang dikenalpasti itu disuntikkan pelaburan
modal sebagai pemangkin bagi pembangunan industri pembuatan yang berdaya
saing, kawasan di sekitarnya akan beroleh manfaat melalui pautan ke hadapan
dan ke belakang aktiviti pembuatan tadi. Akhirnya, keseluruhan wilayah akan
maju justeru suntikan modal itu. Teori ini mempunyai potensi yang besar untuk
JADUAL 1. Penduduk petempatan utama di pesisiran pantai Kemaman-Dungun pada
1947 dan 2000
Petempatan Jumlah penduduk % penduduk Melayu % penduduk bukan
Melayu
1947 2000 1947 2000 1947 2000
Chukai 6,635 16,095 68.1 97.6 31.9 2.4
Kuala Dungun 4,256 38,478 75.8 99.4 24.2 0.6
Kuala Kemaman 2,419 * 86.6 * 13.4 *
Kijal 2,065 4,375 91.9 99.9 8.1 0.1
Kuala Paka 1,698 10,599 80.7 91.7 19.3 8.3
Kemasik 1,298 1,896 89.6 98.8 10.4 1.2
Kerteh 1,071 3,064 89.3 99.1 10.7 0.9
Sumber: Del Tufo (1947) dan Malaysia 2001.
*Dalam Banci Penduduk dan Perumahan 2000, Kuala Kemaman adalah sebahagian
daripada Chukai.Transformasi Ekonomi dan Pembandaran di Koridor Kemaman-Dungun 19
diterapkan bagi memajukan kawasan yang mundur di negara-negara yang
membangun, termasuk Malaysia.
Salah satu wilayah di Malaysia yang menerap idea dan strategi pusat
pertumbuhan itu ialah Koridor Kemaman-Dungun. Koridor itu adalah pusat
pertumbuhan baru bagi pantai timur dengan tumpuan aktivitinya di Kemaman.
Ini bukan sahaja kerana kemudahan asasnya yang lebih baik, tetapi juga bekalan
sumber alam yang banyak, maju dengan aktiviti pembuatan dan perkhidmatan
moden. Daerah Kemaman mempunyai kemudahan perhubungan telekomunikasi
yang moden, bekalan air dan elektrik, pelabuhan air dalam yang baik, iaitu
Pe l abuhan Pe t rokimi a Ca i r di Ke r t eh dan Pe l abuhan Kemaman s e r t a
kehampirannya dengan lapangan terbang Kuantan, selain Lapangan Terbang
Kerteh. Oleh itu, kemajuan yang dicapai melalui pelbagai aktiviti ekonomi
perindustrian dan perkhidmatan itu adalah cukup pesat. Oleh itu, sepanjang
tempoh 1996-2000, sebanyak 79 projek perindustrian telah diluluskan oleh
kerajaan Terengganu dengan melibatkan modal kira-kira RM13.2 bilion.
Daripada jumlah itu, lebih 60 peratus bertumpu di koridor ini. Kebanyakan
modal adalah Pelaburan Langsung Asing dalam sektor petrokimia, elektrik dan
elektronik. Kesemuanya memberi kesan yang besar ke atas pembangunan
kawasan itu. Hal ini juga dapat dibuktikan melalui pencapaian KDNK daerah
Kemaman (RM3.916 bilion) sebanyak lebih tiga kali ganda KDNK daripada daerah
Dungun (RM1.034 bilion). Perkembangan itu menunjukkan kelebihan daya saing
da e r ah Kemaman da l am kont eks pembangunan kor idor pant a i t imur .
Perkembangan industri asas sumber yang pesat telah membantu pembangunan
daerah tersebut (Terengganu 2002).
Sebagai kawasan yang baru dimajukan, Koridor Kemaman-Dungun sedang
mengalami proses perindustrian yang pesat. Perubahan ruang ekonomi yang
berlaku itu sangatlah ketara. Selain landskap fizikal, landskap budaya di kawasan
tersebut juga mengalami transformasi. Perubahan guna tanah daripada pertanian
dan belukar kepada bangunan yang menempatkan pelbagai aktiviti ekonomi
serta rumah kediaman dapat diperhatikan di sepanjang koridor itu kerana proses
perindustrian yang berlaku kira-kira dua puluh tahun lalu. Lihat Jadual 2 tentang
pelbagai aktiviti perindustrian dijalankan di koridor ini.
Pada permulaannya, aktiviti industri berkembang di Jakar I, Jakar II dan
Jakar III, Chukai. Kebanyakan industri itu ringan dan bersaiz sederhana,
termasuk kilang elektrik dan elektronik, selain perabut, papan dan veneer, kabel
dan keluli. Kawasan ini dimajukan PMINT dan telah menarik pelaburan asing,
selain pelabur tempatan. Di kawasan perindustrian yang baru, khususnya di
Telok Kalong dan Kerteh, lebih banyak industri yang besar yang berasaskan
petroleum dan gas. Industri seperti besi keluli, titanium dioksida, serbuk batu
kapur, asid sulfrik dan tawas, kejuruteraan, memproses amang tembaga,
anthdrida dan fabrikasi logam pula berkembang di Telok Kalong. Selain MIEL,
sektor swasta telah juga diundang untuk memajukan tapak perindustrian di Telok
Kalong. Industri yang lebih moden, seperti pembuatan paip keluli berkimpal20 Sari 23
JADUAL 2. Kategori dan jenis perindustrian di daerah Dungun dan Kemaman, 2000
Jenis industri dan produk
Kategori industri Dungun Kemaman
Kawasan perindustrian Paka, Batu 7, Kawasan perindustrian Jakar I, II, & III,
Tok Arun, Pulau Serai Kerteh, Telok Kalong
Industri ringan & IKS Tembakau, tekstil, makanan, papan, perabut, bot, Tembakau, tekstil, makanan, papan, perabut,
bukan logam, alat logam, plastik & percetakan alat logam, & percetakan
Industri elektrik & elektronik – Peralatan elektronik, stereo, kabel, kawat
dan perkakas rumah
Industri berat – Besi-keluli, bateri, batu kapur, asis & tawas,
kejuruteraan, tembaga, fabrikasi, Maleic &
Phthalic Anthydride
Industri kimia Kimia Gas cair karbon dioksida, aluminium klorida,
asid sulfurik, alkali, oksigen
Industri petrokimia Proses gas, logam, dan petrokimia Proses gas, penapisan petroleum. Ethyene dan
polyethylene, minyak mentah, pembotolan gas,
ammonia, aromatik, Naphta, kerosene, diesel,
propylene, ethylene glycol , butyl acetate,
butanol, poly vinyl klorida, resin
Sumber: 1. Terengganu. 2002. Laporan Ekonomi Negeri Terengganu 2001-2002. Gong Badak (KT): Percetakan Yayasan Islam Terengganu Sdn. Bhd.
2. Kemaman. 2001. Profil Pembanguan Daerah Kemaman. Gong Badak (KT): Percetakan Yayasan Islam Terengganu Sdn. Bhd.
3. Dungun. 2000. Taklimat Pembangunan Daerah Dungun. Dungun: Pejabat Daerah Dungun.
4. Terengganu. 2001. Terengganu: The Land of Golden Opportunities. Kuala Terengganu: PEN.Transformasi Ekonomi dan Pembandaran di Koridor Kemaman-Dungun 21
oleh Syarikat Hyundai, hidrogen peroksida, gas untuk perindustrian, elektrod
bergrafit, perawatan sisa berjadual dan karbondioksida cair sedang dimajukan
di Telok Kalong dengan melibatkan pelabur asing.
Industri yang berasaskan bahan kimia, petroleum dan gas, seperti loji
penapisan minyak, loji memproses gas, etilena dan polietilena selain terminal
petroleum dan gas bertumpu di sekitar Kerteh. Banyak lagi projek perindustrian
petrokimia sedang dimajukan di Kerteh. Ini termasuk ethylene II bagi
menghasilkan bahan seperti etilena oksida, butylene o-gyuco dan oxy-butena,
vinil klorida, monomer, asid asetik, bahan aromatik termasuk paraxylene dan
bezena, gas amonia dan slugcather. Petronas bersama Union Carbide yang
membentuk syarikat usahasama Optimal Olefins Malaysia Sdn. Bhd. telah
menjadi pemaju utama di Kompleks Petrokimia Kerteh. Syarikat lain yang
terlibat memajukan kawasan ini adalah Mitsui, Land and General, British
Petroleum dan Mitshubishi.
Kompleks Petrokimia Bersepadu membahagikan aktiviti pemerosesan dan
pembuatan bahan petrokimia, khususnya gas etilena, kepada beberapa aktiviti.
Tunjang kepada aktiviti itu ialah proses pemecahan gas yang dikendalikan di
bawah Optimal Crackers II. Selepas dipecah, etilena akan digunakan bagi
pembuatan tiga komponen asas: pertama, etilena dan bahan sampingan seperti
etilena oksida, etilbenzena, monomer, polietilena, etil klorida, vinil dan aplikasi
ini boleh menghasilkan pelbagai barang, termasuk perkakas elektrik, elektronik,
cawan, barangan mainan, kasut, sabun dan bahan pelarut; kedua, bahan aromatik,
khususnya paraxylene dan bezena dengan aplikasi bahan tersebut menghasilkan
barangan seperti serat polyster, resins, tayar, akrilik, busa, pemadam api, paip
dan bahan lantai; ketiga bahan propilena, iaitu bahan asas bagi menghasilkan
komponen plastik kenderaan seperti gasket, penutup minyak, sesalur, bateri,
pita plastik, polister tak tepu, barangan kosmetik, sabun, cat, bahan campuran
kertas dan kulit. Kompleks Petrokimia Kerteh ini dilengkapi kemudahan seperti
depoh pemunggahan barangan pukal, terminal LNG, kemudahan marin, dermaga
air dalam, selain lebuh raya, landasan keretapi Kerteh-Pelabuhan Kuantan dan
lapangan terbang. Sejak 2001, Kompleks Petrokimia Bersepadu Kerteh ini telah
meningkatkan koridor ini sebagai hub petrokimia Malaysia.
Tidak seperti Kemaman yang sudah lama melalui proses perindustrian dan
dianugerahi petroleum di luar pantainya, perkembangan industri di daerah
Dungun banyak bergantung pada kemajuan di sempadan Kerteh, khususnya
Paka. Paka menempatkan loji janakuasa elektrik, iaitu loji Penjanakuasa Elektrik
Sultan Ismail (keluaran 1,300 MV) dan Loji Penjanakuasa Elektrik YTL (keluaran
800 MV) yang disambungkan dengan sistem grid kebangsaan. Paka yang terletak
berhampiran dengan pusat perindustrian Kerteh telah mempunyai banyak
industri petrokimia yang sedang dimajukan. Begitu juga Tok Arun yang sedang
dimajukan sebagai satu lagi pusat pemerosesan gas oleh PETRONAS. Selain Paka
dan Tok Arun, Batu Tujuh dan Pulau Serai, yang berhampiran dengan Dungun,
juga adalah sebuah lagi kawasan perindustrian. Tetapi, Pulau Serai belum banyak22 Sari 23
menarik pelaburan baru walaupun sudah lama dibuka. Sementara itu, Batu Tujuh
adalah kawasan perindustrian baru yang dilengkapi pusat latihan yang akan
dijadikan pusat pengeluaran barangan asas plastik, aktiviti yang relevan kepada
industri petrokimia di Kerteh dan Tok Arun.
Dapat disimpulkan bahawa program perindustrian di Koridor KemamanDungun bertumpu di kawasan tertentu telah mempunyai pelbagai aktiviti
pengeluaran moden yang berskala besar dan sederhana. Keluaran utamanya
ialah elektrik dan elektronik, besi dan keluli, petroleum dan gas asli dengan
produk utamanya bahan asas ethylene, aromatiks dan propylenes dan penjanaan
tenaga elektrik.
PEMBANDARAN DAN PERUBAHAN FUNGSI BANDAR
Proses pembandaran di Dungun dan Kemaman agak pesat, walaupun proses itu
tidak menyeluruh. Pertambahan penduduk di kedua-dua bandar itu hanya berlaku
di kawasan tertentu, khususnya di pusat yang menempatkan aktiviti pembuatan
moden. Walau bagaimanapun, pembandaran dan perindustrian telah banyak
mempengaruhi fungsi dan peranan bandar yang berkenaan.
Pusat-pusat yang mengalami pertumbuhan penduduk yang pesat adalah
tempat-tempat yang baru dimajukan dan kawasan desa di sekitar bandar-bandar
kecil itu dengan aktiviti pembuatan. Kemasukan penduduk beramai-ramai telah
memesatkan pertumbuhan pusat-pusat tersebut. Kawasan yang terletak
berhampiran laluan Lebuhraya Persekutuan Kuantan-Kuala Terengganu pula
telah menjadi pilihan pemaju hartanah. Kawasan di pinggir bandar dengan
keadaan fizikal yang baik juga telah dibangunkan kilang, rumah dan kedai.
Sebahagian perkembangan itu ditunjukkan dalam Jadual 3.
JADUAL 3. Penduduk petempatan utama di koridor Kemaman-Dungun
1980, 1991 dan 2000
1980 1991 2000
Bandar Bilangan Bilangan % Purata Bilangan % Purata
pertumbuhan pertumbuhan
Chukai 16,125 17,765 0.88 16,052 –1.12
Dungun 29,630 36,529 1.90 36,429 –0.03
Kerteh 2,264 2,832 2.03 3,052 0.83
Paka 4,342 7,207 4.61 10,675 4.36
Kemasek 1,778 1,688 –0.46 1,916 1.41
Kijal 3,810 4,250 0.99 4,226 –0.06
Sumber: Diolah daripada Laporan Banci Penduduk dan Perumahan 1980-2000.Transformasi Ekonomi dan Pembandaran di Koridor Kemaman-Dungun 23
JADUAL 4. Penduduk kawasan tepubina di koridor Kemaman-Dungun
Petempatan Penduduk 1991 Penduduk 2000
Bandar Kawasan Jumlah Bandar Kawasan Jumlah
tepubina tepubina
Dungun 36,529 4,753 41,282 38,429 11,737 50,166
Chukai 17,765 26,010 43,775 16,052 46,823 62,875
Paka – – – 10,675 7,860 18,535
Kerteh 2,832 10,122 12,954 3,053 15,232 18,285
Sumber: Laporan Banci Penduduk dan Perumahan 2000.
Proses pembandaran tidak bertumpu di pusat bandar, tetapi juga di pinggir
dan luar bandar di sekitarnya. Perkembangan penduduk di kawasan luar bandar
kecil, khususnya di kawasan tepu bina Koridor Kemaman-Dungun di sekitar
Paka dan Kerteh telah ditunjukkan dalam Jadual 4:
Pembangunan industri yang berasaskan petroleum dan gas di sekitar Paka
dan Kerteh telah mendorong pertambahan penduduknya. Kawasan desa yang
sebelumnya kurang mendapat perhatian telah dimajukan dengan kawasan
perumahan dan perniagaan baru yang moden dibangunkan tidak jauh dari pusat
pertumbuhan ekonomi. Hasilnya, pembandaran desa telah berlaku dengan pesat.
B e r i k u t a n b a n d a r - b a n d a r b a r u d i b i n a b e r h amp i r a n d e n g a n k awa s a n
perindustrian, penduduk tidak lagi bertumpu di kawasan bandar lama, tetapi
juga di kawasan perumahan yang baru. Di sekitar Kemaman dan Kertih,
misalnya, penduduk yang mendiami kawasan tepubina adalah lebih banyak
berbanding dengan penduduk di kawasan bandar lama. Dengan kata lain, proses
pemodenan telah banyak mengubah landskap fizikal dan budaya di kawasan
yang berkenaan akibat pembinaan kemudahan asas, jalan raya, komunikasi yang
moden serta perkhidmatan yang lain.
Pembandaran kini lebih bertumpu di kawasan desa yang sebelum ini adalah
petempatan nelayan, khususnya Paka dan Kerteh. Pembandaran hasil pembukaan
kawasan perumahan baru pesat berlaku selepas tahun 1980-an. Perkembangan
itu berkaitan dengan pembangunan industri yang berasaskan petroleum yang
mula dimajukan sejak 1980-an. Perkembangan ini juga telah mencorakkan
fungsi bandar-bandar kecil di koridor tersebut.
PERKEMBANGAN FUNGSI MODEN BANDAR KECIL ORANG MELAYU
Pemodenan ekonomi di Koridor Kemaman-Dungun telah mengubah peranan
dan fungsi bandar di situ. Peranan dan fungsi tradisional bandar-bandar di koridor24 Sari 23
tersebut sebagai pusat pengumpul dan pemasaran hasil pertanian, termasuk ikan,
telah merosot secara perlahan-lahan. Kini, pelbagai fungsi moden telah
ditawarkan. Peranan bandar-bandar itu telah berubah menjadi pusat perindustrian
dan perniagaan moden. Fungsi baru itu adalah untuk memenuhi keperluan
p e r l omb o n g a n mi n y a k d a n g a s , p emb u a t a n mo d e n , p e r n i a g a a n d a n
perkhidmatan moden untuk memenuhi keperluan pengguna yang telah terbandar.
Fungsi yang dimaksudkan itu termasuk pembekal dan servis alat/jentera
petrokimia, servis jentera berat, perkhidmatan kimpalan besi, perunding
pengangkutan, perjalanan/tiket, ejen perantara/hantaran laju/khas, pembekal
peralatan makmal/keselamatan, perunding pengurusan, kejuruteraan lektrik
dan awam, perkhidmatan insurans, firma peguam, perunding alam sekitar, ejen
perkapalan dan pengurusan sisa. Kebanyakan perkhidmatan moden itu
ditujukan kepada syarikat yang terlibat dengan perlombongan, penapisan
petroleum, gas dan industri pembuatan. Selain itu, banyak syarikat asing yang
besar telah menubuhkan cawangan di koridor ini.
Pe rkembangan indus t r i pe r lombongan dan pembua t an juga t e l ah
menggalakkan pertumbuhan pelbagai perniagaan barangan dan perkhidmatan
pengguna moden. Ini bukan sahaja telah mencetuskan permintaan tinggi terhadap
barangan pengguna moden, tetapi juga telah merancakkan pertumbuhan
perniagaan, seperti pasaraya moden, cash and carry, pusat keperluan bayi,
motosikal, basikal dan kereta. Kemudahan seperti pusat senam aerobik, ejen
telefon bimbit, ASTRO, klinik swasta, bank dan institusi kewangan juga
berkembang dengan pesat di koridor tersebut, khususnya di Chukai dan Kertih.
Perubahan telah juga berlaku di luar pusat bandar tradisional, khususnya di zon
tepu bina bandar-bandar baru berhampiran bandar Chukai, Paka dan Kerteh.
Bandar kecil yang lain, seperti Dungun dan Kemasek, kurang mengalami
perubahan. Lihat Jadual 5.
Pada keseluruhannya, bandar-bandar kecil orang Melayu di koridor itu
telah mengalami transfomasi fungsi yang ketara. Perubahan di pusat-pusat yang
baru ini telah mengubah peranan bandar tradisional daripada pertanian dan
perikanan kepada perindustrian dan perkhidmatan moden. Perubahan ini penting
bagi membolehkan bandar-bandar kecil di koridor ini menyokong perlombongan
dan pembuatan yang berasaskan petrokimia.
KETERLIBATAN ISI RUMAH MELAYU DALAM
AKTIVITI EKONOMI
Dari segi teori, perkembangan yang pesat di pusat-pusat pertumbuhan yang
baru ini mampu meninggalkan impak sosial dan ekonomi secara positif pada
penduduk di sekitarnya. Perubahan yang pesat di Koridor Kemaman-Dungun
telah memberi faedah kepada orang Melayu di kawasan itu. Tetapi, oleh kerana
ekonomi yang berkembang di kawasan itu bersifat yang moden dan maju, banyakTransformasi Ekonomi dan Pembandaran di Koridor Kemaman-Dungun 25
JADUAL 5. Fungsi bandar di koridor Kemaman-Dungun masa kini
Bandar
Fungsi Kemaman Dungun Paka Kerteh Kemasek Kijal
Restoren/kedai makan (selain warung) 140 132 47 50 25 6
Kedai runcit keperluan asas/pasar mini 95 107 30 10 15 11
Alat ganti/aksesori/tayar/cat/bateri kereta 34 33 15 2 0 0
Baiki motorsikal/servis 11 18 16 1 6 0
Perkakas elektrik 38 24 14 5 2 1
Kedai pakaian/batik 20 19 6 3 0 0
Kedai buku, alat tulis & surat khabar 19 8 1 2 0 1
Kedai jahitan/butik/pakaian pengantin/alat 19 22 4 1 0 0
Perkakas logam/plastik/pembekal cat 18 13 7 1 1 0
Sekolah (rendah/menengah/teknik) 10 6 4 3 2 2
Kedai perabot 16 9 5 2 0 0
Kedai gunting/dandan rambut 11 12 6 4 1 0
Bengkel kejuruteraan logam/kimpalan 28 2 1 0 0 0
Kedai emas/pajak gadai 22 13 2 1 1 0
Kedai gambar/fotokopi 21 18 11 4 0 0
Hotel 12 8 5 2 1 0
Bank/Syarikat kewangan 16 10 1 4 0 0
Klinik kesihatan/gigi swasta 13 9 9 4 1 1
Kedai komputer/latihan/cybercafe 12 16 11 7 0 0
Kontraktor binaan/pemaju perumahan 13 5 5 0 2 0
Kelab/persatuan/pejabat parti politik 16 15 3 3 2 1
Kedai kasut/beg 12 6 2 0 0 0
Pembekal peralatan telaga minyak/servis 27 1 6 5 0 1
Ejen insurans 24 15 11 4 0 0
Kimpalan jeriji besi 11 9 1 2 0 1
Bengkel servis kejuruteraan jentera berat 13 5 11 0 0 0
samb.26 Sari 23
JADUAL 5. sambungan
Bandar
Fungsi Kemaman Dungun Paka Kerteh Kemasek Kijal
Telefon bimbit/alat telekomunikasi 15 12 6 1 0 0
Firma peguam cara & bela 8 2 0 0 0 0
Pasaraya/emporium/Cash &Carry 9 7 1 1 1 1
Pembekal baja/racun perosak pertanian 4 2 0 0 0 0
Ejen/khidmat penghantaran laju/khusus 7 5 2 2 0 0
Peralatan makmal/keselamatan/teknikal 5 1 2 2 1 0
Sekolah memandu 6 1 1 0 0 0
Peralatan kimpalan/gas/bekal oksigen 6 0 1 0 0 0
Stokis jualan langsung 6 3 2 2 0 0
Kedai jam 5 2 1 0 0 0
Kiosk/stesen minyak 7 4 3 1 0 0
Hospital/klinik kesihatan awam 2 2 1 1 1 1
Ibu/Pejabat Polis 1 2 1 1 1 0
Pusat latihan MLVK/MLVM/PLUK 3 7 0 1 0 0
Agensi iklan 4 7 1 0 0 0
Pembekal peralatan nelayan 1 7 2 0 0 0
Perunding (pelbagai kepakaran) 12 0 11 9 2 2
Optometri/cermin mata/optikal 5 5 1 2 0 0
Dobi/servis cuci pakaian 7 4 3 1 1 0
Servis percukaian/firma perakaunan 3 1 0 1 0 0
Ejen perjalanan/tiket 9 2 2 1 1 0
Bahan binaan/seramik 8 13 6 1 3 0
Servis peralatan kilang 8 0 1 0 0 0
Lain-lain perkhidmatan 152 136 57 27 7 5
Jumlah 964 756 341 154 75 34
Sumber: Kerja luar 2003.Transformasi Ekonomi dan Pembandaran di Koridor Kemaman-Dungun 27
prasyarat penglibatan dari segi kemahiran, kelulusan akademik, pengalaman
dan modal yang diperlukan. Hal ini perlu diselidiki dengan lebih lanjut.
Untuk melihat keterlibatan isi rumah di Koridor Kemaman-Dungun dalam
aktiviti ekonomi, satu kaji selidik telah dijalankan pada September 2002 dan
Mei 2003. Ia ditumpukan kepada keterlibatan isi rumah dalam aktiviti ekonomi,
khususnya perindustrian dan perkhidmatan yang berkembang di kawasan itu.
Bagi tujuan itu, dua set kaji selidik telah dijalankan. Kaji selidik yang pertama
dijalankan di kalangan semua isi rumah yang tinggal di petempatan utama,
termasuk Dungun, Paka, Kerteh, Kemasek, Kijal dan Chukai. Tujuannya adalah
untuk melihat perubahan sosio-ekonomi melalui keterlibatan isi rumah dengan
aktiviti ekonomi di kawasan itu. Untuk tujuan itu, sebanyak 334 ketua isi rumah
telah dipilih sebagai sampel secara rawak. Sejumlah 92 peratus yang dipilih
sebagai responden adalah lelaki. Manakala dari segi etnik, kira-kira 96 peratus
sampel adalah isi rumah Melayu dan selebihnya Cina. Gerakan kaji selidik
yang kedua pula bertujuan untuk melihat latar belakang perniagaan di kalangan
pengusaha yang aktif di bandar kecil di koridor tersebut. Sebanyak 130 peniaga
dan pengusaha di bandar-bandar kecil telah dipilih secara sistematik. Daripada
jumlah tersebut, 87 peratus adalah lelaki. Majoriti (74 peratus) adalah pengusaha
Melayu dan selebihnya 26 peratus adalah pengusaha Cina. Maklumat daripada
kaji selidik tersebut telah dianalisis dan hasilnya dibincangkan selanjutnya.
LATAR BELAKANG ISI RUMAH
Hasil kajian tentang perubahan sosio-ekonomi isi rumah di Koridor KemamanDungun telah menunjukkan beberapa perkara yang menarik. Pada asasnya, 96
peratus isi rumah di Koridor Kemaman-Dungun adalah orang Melayu. Sebanyak
59.4 peratus mereka berumur antara 30 hingga 50 tahun. Sejumlah 54 peratus
ketua isi rumah dilahirkan di daerah Kemaman atau Dungun. Majoriti (78
peratus) ketua isi rumah telah tinggal di koridor ini melebihi 10 tahun. Hanya
kira-kira 22 peratus sahaja ketua isi rumah yang menetap di sini kurang daripada
10 tahun. Ramai penghijrah (ketua isi rumah yang tidak dilahirkan di daerah
Kemaman atau Dungun) yang berasal dari Kuala Terengganu (26 peratus), 37
peratus berasal dari daerah lain di Terengganu dan selebihnya 37 peratus yang
lain berasal dari luar Terengganu, khususnya dari negeri Selangor, Pahang dan
Kelantan.
Dari segi taraf pendidikan, ketua isi rumah di koridor ini rata-rata (70
peratus) berpendidikan tidak melebihi sekolah menengah. Tidak ramai (22
peratus) ketua isi rumah memiliki diploma atau ijazah. Jumlah isi rumah yang
tidak pernah bersekolah atau berpendidikan lain umumnya adalah terlalu kecil
(8.0 peratus). Di kalangan ahli isi rumah yang lain pula, khususnya anak-anak
juga, tidak menunjukkan perbezaan yang nyata. Perbezaan hanya boleh
diperhatikan pada bilangan anak-anak pertama dan kedua yang mendapat
pendidikan peringkat universiti atau kolej yang didapati lebih ramai berbanding28 Sari 23
ibu bapa mereka. Bagaimanapun peratusannya juga masih rendah dan tidak
jauh berbeza masing-masing 11.4 peratus dan 11.0 peratus. Walaupun rendah,
isi rumah di kawasan ini umumnya mempunyai pendidikan asas yang baik. Ini
melayakkan mereka untuk terlibat secara langsung atau tidak langsung dengan
aktiviti ekonomi moden seperti pembuatan, perkhidmatan dan perniagaan, yang
sedang berkembang di kawasan tersebut. Isu yang menarik di sini ialah pada
aras manakah penglibatan mereka?
KETERLIBATAN ISI RUMAH DENGAN AKTIVITI EKONOMI MODEN
Bagi Koridor Kemaman-Dungun, sektor pertanian dan juga perikanan boleh
dianggap sebagai ekonomi tradisional yang suatu ketika dahulu menjadi tunggak
pembangunan kawasan tersebut. Kini, keadaan telah banyak berubah. Kemajuan
pesat aktiviti perlombongan, termasuk pemerosesan petroleum dan gas, telah
menggalakkan aktiviti hiliran melalui pautan hadapan, khususnya pembuatan,
perniagaan dan perkhidmatan pelengkap. Sektor sekunder dan tertier ini bolehlah
dianggap sebagai sektor moden dalam konteks pembangunan koridor ini.
Kepentingan koridor ini, khususnya di Kerteh dan Paka, sebagai pusat
pertumbuhan utama di pantai timur telah dijelaskan sebelum ini. Lebih separuh
daripada 5,727 hektar tanah yang dimajukan untuk perindustrian di Terengganu
terdapat di koridor ini. Begitu juga dengan peluang pekerjaan dalam sektor
pembuatan dan perkhidmatan: sebahagian besarnya terdapat di daerah ini.
Hingga 2002, tidak kurang 20,000 peluang pekerjaan baru dapat disediakan
oleh sektor pembuatan (Terengganu 2002). Ini membayangkan bahawa peluang
untuk bekerja dalam sektor ekonomi moden di kawasan ini adalah lebih luas
berbanding dengan daerah lain di Terengganu. Ramai yang bekerja di sekitar
Paka dan Kerteh (Jadual 6).
JADUAL 6. Tempat bekerja isi rumah
Tempat kerja Ketua isi Isteri/ Anak Anak Anak
rumah pasangan pertama kedua ketiga
Sekitar Kerteh/Paka 61.7 69.7 45.1 25.0 28.5
Sekitar Kijal/Kemasek 10.7 3.0 8.1 9.1 0.0
Sekitar bandar Dungun 12.7 15.2 1.6 11.4 9.5
Sekitar bandar Chukai 7.8 12.1 3.2 6.8 4.8
Dalam daerah Kemaman 1.3 0.0 3.0 4.5 14.3
Dalam daerah Dungun 3.9 0.0 4.8 2.3 4.8
Luar Kemaman/Dungun 1.9 0.0 34.0 40.9 38.1
Jumlah 100.0 100.0* 100.0 100.0 100.0
(n) (308) (33) (62) (44) (21)
* Tidak termasuk pekerjaan sebagai suri rumahTransformasi Ekonomi dan Pembandaran di Koridor Kemaman-Dungun 29
Kajian ke atas isi rumah di Koridor Kemaman-Dungun menunjukkan
bahawa kebanyakan isi rumah, sama ada ketua isi rumah atau anak-anak mereka,
bekerja di sekitar Paka dan Kerteh, kawasan yang paling pesat mengalami
perkembangan ekonomi. Kajian juga menunjukkan bahawa pada masa ini, hanya
15.3 peratus sahaja ketua isi rumah yang bekerja dalam kategori pengurusan
dan ikhtisas, 18.7 peratus sebagai peniaga dan pengusaha, 9.4 peratus dalam
pekerjaan teknikal dan perkeranian, 15.6 peratus terlibat dengan pekerjaan yang
tiada kemahiran atau berkemahiran rendah seperti pengawal keselamatan, buruh
am dan pemandu kenderaan. Manakala 17.5 peratus yang lain masih terlibat
dalam pekerjaan primer sebagai petani dan nelayan. Jadual 7 memperincikan
keterlibatan isi rumah dalam pelbagai pekerjaan di kawasan ini.
Di sebalik kepesatan pembangunan ekonomi wilayah ini, masih agak
banyak isi rumah dan anak pertama mereka yang terlibat dengan aktiviti sektor
primer, sama ada sebagai petani atau nelayan. Walaupun demikian, jumlah anakanak kedua dan ketiga responden yang bekerja sebagai kakitangan teknikal
dan perkeranian, selain buruh am, juga besar. Keadaan ini menunjukkan
kecenderungan di kalangan generasi muda untuk menceburi bidang ekonomi
bandar, khususnya dalam sektor perkhidmatan dan perindustrian; tetapi
penglibatan mereka pada tahap yang rendah, iaitu dalam pekerjaan yang kurang
memerlukan kemahiran. Tidak ramai orang muda terlibat dengan sektor
pengurusan dan ikhtisas. Jika ini dijadikan penunjuk kepada penglibatan
penduduk dengan kegiatan ekonomi moden perindustrian dan perkhidmatan di
kawasan tersebut, maka aras penglibatan mereka dapat dikatakan sebagai amat
rendah. Jadual 8 turut menjelaskan hal tersebut.
JADUAL 7. Pekerjaan isi rumah
Pekerjaan utama Ketua isi Isteri/ Anak Anak Anak
rumah pasangan pertama kedua ketiga
(%) (%) (%) (%) (%)
Petani/nelayan 17.5 0.9 26.1 4.1 18.2
Peniaga & pengusaha 18.7 1.8 4.8 1.2 0.0
Pengurus & ikhtisas 15.3 4.8 7.2 4.3 0.0
Perkeranian & teknikal 9.4 0.4 23.8 38.2 36.4
Buruh am & pemandu 15.6 0.9 26.2 33.4 36.4
Lain-lain (tidak tetap) 14.2 89.2* 9.5 14.2 9.0
Polis, tentera & bomba 2.7 0.0 2.4 4.6 0.0
Pesara 6.6 2.0 0.0 0.0 0.0
Jumlah 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0
(n) (334) (334) (62) (44) (21)
* Termasuk suri rumah30 Sari 23
Majoriti ketua isi rumah berpendapatan bulanan kurang daripada RM2,000
dengan sebahagian besarnya di bawah RM1,000. Begitu juga dengan pendapatan
bulanan anak-anak mereka. Namun, lebih 66 peratus isi rumah mempunyai
jumlah pendapatan bulanan melebihi RM1,000. Ini menunjukkan bahawa
majoriti penduduk koridor Kemaman-Dungun bukan kumpulan penduduk
miskin, walaupun hanya kira-kira 13 peratus yang boleh dianggap berpendapatan
sederhana (melebihi RM3,000). Penumpuan isi rumah dalam pekerjaan yang
kurang memerlukan kemahiran seperti pemandu, buruh am di kilang atau
firma, pengawal keselamatan, pencuci bangunan, penghantar surat atau dalam
aktiviti perniagaan skala kecil termasuk penjaja, peniaga gerai di pasar dan
warung, atau pengusaha yang menjalankan akviti pengeluaran seperti batik,
keropok, kraftangan secara kecil-kecilan, menjelaskan kerendahan pendapatan
mereka.
Keadaan yang serupa juga dapat diperhatikan dalam bidang perniagaan.
Keterlibatan isi rumah dengan aktiviti tersebut banyak bertumpu dalam
perniagaan yang bermodal dan berskala kecil, seperti peniaga runcit, peniaga
di pasar, penjaja atau pengusaha kilang kecil-kecilan. Ini sekali lagi menunjukkan
kegagalan isi rumah di Koridor Kemaman-Dungun untuk mengambil peluang
ekonomi yang terbuka luas melalui proses perindustrian yang pesat di kawasan
tersebut. Hal yang serupa turut didapati oleh Khairus Husin (2002) dalam
kajiannya di kawasan tersebut.
Perkembangan industri menjana pelbagai peluang perniagaan sama ada
dalam subsektor peruncitan ataupun penyediaan perkhidmatan. Perniagaan
adalah salah satu kesan pengganda yang sememangnya dijangkakan dalam
proses pembangunan, khususnya melalui perindustrian di sesebuah kawasan.
Bahagian berikut ini akan menjelaskan dengan lebih lanjut lagi aras keterlibatan
isi rumah di Koridor Kemaman-Dungun dengan aktiviti perniagaan.
JADUAL 8. Pendapatan bulanan (RM) isi rumah (%) daripada pekerjaan utama
Pendapatan Ketua isi Isteri/ Anak Anak Anak Jumlah isi
bulanan (RM) rumah pasangan pertama kedua ketiga rumah
Kurang 1,000 49.4 54.1 65.2 66.7 60.0 33.7
1,001–2,000 33.9 37.8 26.1 29.6 30.0 34.9
2,001–3,000 8.2 8.1 8.7 3.7 10.0 18.6
3,001–4,000 3.0 – – – – 4.5
4,001–5,000 4.2 – – – – 3.8
Melebihi 5,001 1.3 – – – – 4.5
Jumlah 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0
(n) 334 33 46 27 10 334
Nota: Hanya anak-anak yang tinggal bersama diambil kira bagi tujuan penjumlahan pendapatan
isi rumah.Transformasi Ekonomi dan Pembandaran di Koridor Kemaman-Dungun 31
STATUS KETERLIBATAN ISI RUMAH DENGAN AKTIVITI PERNIAGAAN
Satu kaji selidik khusus telah dijalankan untuk melihat corak penglibatan isi
rumah di Koridor Kemaman-Dungun dalam aktiviti perniagaan. Untuk tujuan
tersebut sebanyak 130 peniaga yang aktif menjalankan perniagaan di sekitar
pusat-pusat perniagaan utama, termasuk Chukai, Dungun, Paka, Kerteh,
Kemasek dan Kijal telah dikaji. Persampelan telah diambil secara sistematik
dengan melibatkan peniaga yang berniaga di premis perniagaan utama di
kawasan tersebut. Mereka terdiri daripada peniaga Melayu (73 peratus) dan
peniaga Cina (26 peratus). Majoriti peniaga (87 peratus) adalah kaum lelaki
dan selebihnya (13 peratus) perempuan. Rata-rata (60 peratus) peniaga berumur
antara 35 dan 50 tahun. Sejumlah 64.7 peratus daripada mereka mendapat
pendidikan sekurang-kurangnya hingga tamat sekolah rendah. Jadi, rata-rata
peniaga di sini adalah orang lelaki Melayu yang berpendidikan sederhana yang
berada pada peringkat umur pertengahan. Jenis-jenis perniagaan mereka
ditunjukkan dalam Jadual 9.
Hasil kajian telah menunjukkan bahawa sebahagian besar peniaga Melayu
(87 peratus) terlibat dengan aktiviti perniagaan skala kecil, kebanyakannya tidak
formal. Mereka menjalankan perniagaan di warung atau pondok dan gerai di
JADUAL 9. Jenis perniagaan yang diceburi peniaga
Jenis perniagaan Peratus
Warung makan 16.2
Kedai runcit makanan kering 12.3
Alat tulis dan surat khabar 7.7
Peniaga gerai di pasar/pasar malam 6.9
Membaiki kenderaan 6.2
Menjual komputer, khidmat ICT & telefon bimbit 6.2
Buah-buahan 6.2
Bahan binaan, logam, cermin, bingkai dll. 5.4
Peralatan rumahtangga 4.6
Pakaian & tekstil 3.8
Menjual barangan kemas & jam 3.8
Perkhidmatan profesional (klinik & konsultan) 3.8
Menjual perabut 3.1
Menjual motor & kereta 3.1
Menjual perkakas elektrik 2.3
Hotel & chalet 0.8
Perniagaan kewangan & insurans 0.8
Perniagaan lain 6.8
Jumlah 100.032 Sari 23
sekitar pusat-pusat utama. Umumnya, penglibatan isi rumah Melayu di Koridor
Kemaman-Dungun dalam perniagaan masih bertumpu dalam aktiviti peretailan.
Sebahagian besar peniaga menjual barangan keperluan harian yang asas seperti
makanan basah di warung, pasar, kedai runcit, gerai buah-buahan, menjual
perkakas rumah dan membaiki kenderaan. Bagaimanapun, terdapat sejumlah
kecil peniaga yang aktif dalam perniagaan profesional seperti membuka klinik
kesihatan, perkhidmatan penghantaran, pengawal keselamatan, perundingan dan
baik pulih. Ini menunjukkan bahawa hanya sebahagian kecil peniaga telah dapat
merebut peluang menceburi lapangan perniagaan moden seperti penyediaan
perkhidmatan profesional, perundingan, baik pulih peralatan dan restoren yang
eksklusif bagi memenuhi keperluan pengguna moden yang bekerja dalam sektor
pembuatan.
Rata-rata skala perniagaan yang dijalankan peniaga di kawasan ini adalah
yang kecil dan sederhana. Jadual 10 menunjukkan kebanyakan peniaga,
khususnya Melayu (60.8 peratus) mempunyai modal kurang daripada RM20,000.
Walaupun demikian, sebahagian peniaga (21.5 peratus) memiliki modal
pusingan yang agak besar, antara RM20,001 dengan RM50,000. Ada sebilangan
(17.7 peratus) peniaga atau pengusaha mempunyai modal pusingan melebihi
RM50,000. Ini menunjukkan walaupun perniagaan skala kecil melibatkan banyak
peniaga, tetapi ada juga perniagaan yang berskala sederhana. Perniagaan skala
sederhana ini umumnya diusahakan oleh peniaga keturunan Cina.
Dari segi pemilikan, majoriti perniagaan dimiliki oleh individu (69.2
peratus) atau syarikat sendirian berhad (13.8 peratus) dalam keluarga.
Kebanyakan (54.8 peratus) perniagaan dikendalikan oleh ahli keluarga dengan
jumlah pekerja tidak lebih dua orang. Manakala sebahagiannya menggaji pekerja
antara tiga dengan lima orang. Bagaimanapun, ada juga (12.3 peratus) perniagaan
yang dikendalikan oleh enam orang atau lebih pekerja. Aktiviti skala sederhana
ini melibatkan perniagaan seperti pasar mini, restoren, hotel, perkakas elektrik
dan kedai pakaian. Hakikat ini selaras dengan saiz modal pusingan perniagaan
yang dibincangkan.
JADUAL 10. Anggaran modal pusingan perniagaan
Modal pusingan (RM) Peratus
Kurang daripada 3,000 28.4
3,001 – 6,000 10.8
6,001 – 10,000 10.8
10,001 – 20,000 10.8
20,001 – 50,000 21.5
Melebihi 50,001 17.7
Jumlah 100.0Transformasi Ekonomi dan Pembandaran di Koridor Kemaman-Dungun 33
Peniaga di koridor ini umumnya adalah penduduk tempatan. Mereka berasal
dari tempat-tempat di sekitar daerah Kemaman dan Dungun. Hanya sebilangan
kecil mereka berasal dari luar daerah atau luar negeri Terengganu. Kebanyakan
(57 peratus) mereka memulakan perniagaan selepas tahun 1990-an, manakala
selebihnya (43 peratus) telah berniaga sejak sebelum 1990-an lagi. Ini
menunjukkan kebanyakan peniaga bergiat selepas kawasan ini mengalami proses
pembandaran dan perindustrian yang pesat. Sebahagian besar perniagaan mereka
adalah untuk memenuhi keperluan penduduk tempatan. Oleh itu, kebanyakan
perniagaan adalah yang memberi perkhidmatan dan darjah pengkhususan
perniagaan juga agak rendah, kecuali perniagaan perundingan kepakaran serta
khidma t yang khusus be rka i t an kepe r luan akt ivi t i pe r lombongan dan
perindustrian seperti perundingan kejuruteraan, pembekalan peralatan
menggerudi, khidmat baik pulih alat kejuruteraan, perkhidmatan keselamatan,
khidmat penghantaran laju dan klinik kesihatan moden. Perniagaan yang bersifat
khusus ini umumnya diceburi peniaga dari luar kawasan. Walaupun sudah ada
tanda kemasukan peniaga dari luar kawasan, tetapi bilangannya belum banyak.
Perkembangan industri dan proses pembandaran yang pesat kebelakangan ini
dijangka akan meningkatkan lagi jumlah kemasukan peniaga luar.
Penemuan di atas menunjukkan keterlibatan isi rumah Melayu dalam aktiviti
perniagaan bolehlah dianggap pada aras sederhana tinggi. Kebanyakan peniaga
masih lagi terlibat dengan perniagaan skala kecil menjual makanan seperti
perniagaan di pasar, warung dan kedai kecil. Mereka juga bermodal kecil.
Walaupun ada sebahagian peniaga yang bermodal sederhana, tetapi bilangannya
belum ramai dan kebanyakannya disertai peniaga etnik Cina yang berasal dari
luar kawasan. Hakikat ini juga menunjukkan penglibatan penduduk tempatan
dalam aktiviti perniagaan moden belum meluas.
IMEJ ISI RUMAH MELAYU DALAM BIDANG EKONOMI
Status penglibatan orang Melayu dalam ekonomi moden boleh menunjukkan
imej isi rumah Melayu dalam konteks pembangunan masyarakat pelbagai kaum
di Malaysia. Pada tanggapan umum, orang-orang Melayu di Pantai Timur,
khususnya di Koridor Kemaman-Dungun, ketinggalan daripada pelbagai aspek
pembangunan. Tanggapan negatif ini wujud sejak Zaman Abdullah Abdul Kadir
Munsyi lagi. Walaupun orang-orang Melayu di Pantai Timur terkenal dengan
minat yang tinggi dalam bidang perniagaan, tetapi kelebihan tersebut belum
terbukti menghasilkan kejayaan. Kajian di koridor ini tidak sepenuhnya
menunjukkan adanya perubahan yang ketara. Ikatan orang-orang Melayu dengan
perniagaan tradisional di gerai dan kedai runcit belum sepenuhnya terungkai.
Status quo orang Melayu dalam bidang ekonomi cenderung tidak banyak
berubah. Ini terbukti kerana tidak ramai peniaga dan pengusaha Melayu
melibatkan diri dengan subsektor ekonomi perkhidmatan, terutamanya yang34 Sari 23
berkaitan perkilangan dan perlombongan yang rata-rata berisiko tinggi.
Walaupun pihak kerajaan pusat mahupun negeri telah menyediakan pelbagai
kemudahan dalam bentuk pinjaman modal, latihan kemahiran, tapak, peralatan
dan sebagainya melalui program pembangunan luar bandar, industri desa,
Program Pembangunan Rakyat Termiskin, belia berniaga dan sebagainya, tetapi
sambutannya masih agak kurang menggalakkan.
Banyak faktor menjelaskan kurangnya penglibatan orang Melayu dalam
aktiviti ekonomi moden, khususnya yang berskala besar di koridor ini. Selain
masalah asas, seperti ketiadaan modal tempatan, mungkin terdapat masalah
ketersampaian peluang, ketaksediaan orang-orang Melayu untuk menerokai
bidang ba ru dan kur ang be r ani mengambi l r i s iko. Ke ada an ini bol eh
menyebabkan peluang yang ada dimanfaatkan oleh peniaga dari luar kawasan,
terutamanya bukan Melayu yang lebih berpengalaman dari bandar besar
khususnya di Pantai Barat.
Sekiranya status penglibatan orang Melayu dalam aktiviti ekonomi moden
tidak ditingkatkan, peluang untuk mewujudkan masyarakat peniaga dan
pengusaha Melayu di kawasan pertumbuhan baru ini tidak dapat dicapai.
Seterusnya usaha untuk meningkatkan imej dan martabat ekonomi isi rumah
Melayu, khususnya melalui kesan limpahan aktiviti perlombongan dan
pembuatan, tidak dapat dicapai. Oleh itu, satu dasar dan strategi wilayah bagi
menangani masalah ini perlu dibentuk.
KESIMPULAN
Secara keseluruhannya, rencana ini telah membincangkan perubahan ekonomi
yang berlaku di Koridor Kemaman-Dungun serta status penglibatan isi rumah
Melayu dalam perubahan tersebut. Penemuan petroleum dan gas di luar pantai
Terengganu telah mendorong berlakunya proses perindustrian dan pembandaran
yang pesat. Proses ini telah banyak mengubah fungsi dan peranan bandar-bandar
kecil di kawasan tersebut. Perubahan yang ketara daripada pusat pengumpulan
keluaran pertanian dan perikanan kepada pusat perindustrian petrokimia moden
dapat dilihat di sekitar Chukai, Kerteh dan Paka. Pembukaan peluang pekerjaan
yang banyak telah menyebabkan ramai isi rumah yang meninggalkan pekerjaan
tradisional dalam sektor pertanian dan perikanan ke sektor moden, khususnya
pembuatan dan perkhidmatan. Kajian ke atas isi rumah di kawasan tersebut
menunjukkan bahawa majoriti ketua isi rumah (61.7 peratus) juga anak-anak
mereka bekerja dalam sektor bukan pertanian atau perikanan. Sektor moden
yang menjadi tumpuan isi rumah di kawasan tersebut ialah pembuatan dan perkhidmatan, khususnya perniagaan. Bagaimanapun, ramai peniaga yang dikaji
didapati hanya terlibat dalam aktiviti perniagaan skala kecil. Hanya sebahagian
kecil peniaga yang terlibat dengan perniagaan skala sederhana. Kebanyakan
peniaga skala sederhana ini adalah etnik Cina yang berasal dari luar kawasan.Transformasi Ekonomi dan Pembandaran di Koridor Kemaman-Dungun 35
Proses perindustrian dan pembandaran yang kian pesat itu dijangka membuka
peluang perniagaan yang lebih besar di koridor tersebut. Potensi untuk
melibatkan penduduk tempatan dalam aktiviti ekonomi moden tersebut juga
kian besar. Jika ini berlaku, peluang untuk penduduk koridor tersebut
memperbaiki taraf hidup mereka pada masa hadapan juga meningkat.
RUJUKAN
Abdullah Abdul Kadir Munshi. 1964. Kisah Pelayaran Abdullah. Kuala Lumpur: Oxford
University Press.
Appalraju, J. & Safier, M. 1976. Growth Centre Strategies in Less Developed Countries.
Dlm. Gilbert, A. (pnyt), Development Planning and Spatial Strucuture. London:
John Wiley.
Dungun. 2000. Taklimat Pembangunan Daerah Dungun. Dungun: Pejabat Daerah
Dungun.
Firth, R.1943. The Coastal People of Kelantan and Terengganu, Malaysia. The
Geographical Journal 101(5 & 6): 193-205.
Fu Chen-Lo & Kamal Salih. 1976. Growth Poles and Regional Policies in Open Dualistic
Economies: Western Theories and Asian Reality. Dlm. Growth Pole and Regional
Development Planning in Asia. Proceedings of the Seminar on Industrilisation Strategies and Growth Poles Approach to Regional Planning and Development: The
Asian Experience. Nagoya, Japan 4th–13th November 1975. Nagoya: UNCRD.
Hansen, N. M. 1981. Development from Above: the Center-Down Development
Paradigm. Dlm. Stohr, W. B. & Taylor, D. R. F. (pnyt.), Development from Above
or Below. New York: Wiley & Sons.
Hermansen, T. 1972. Development Poles and Development Centers in National and
Regional Development: Elements of a Theoretical Framework. Dlm. Hansen, N.
M. (pnyt.), Growth Poles in Regional Economic Development. New York: Free
Press.
Malaysia. 2001. Laporan Banci Penduduk dan Perumahan, 2000. Kuala Lumpur: Jabatan
Perangkaan Malaysia.
Katiman Rostam. 1998. Perkembangan Industri Perkilangan dan Pembandaran di Lembah
Langat, Selangor. Dlm. Katiman Rostam, Abd Rahim Md Noer, Junaidi Abu Bakar,
Ka d a r u d d i n Ai y u b d a n Mo h d E k hwa n T o r ima n ( p n y t . ) , P emb a n g u n a n ,
Pembandaran dan Alam Sekitar. Bangi: Fakulti Sains Sosial & Kemanusiaan,
Universiti Kebangsaan Malaysia.
Kemaman. 2001. Profil Pembanguan Daerah Kemaman. Gong Badak, (KT): Percetakan
Yayasan Islam Terengganu Sdn. Bhd.
Khairus Husin. 2002. Pembangunan Perindustrian di Kerteh dan Kesannya Terhadap
Kegiatan Perniagaan di Paka, Dungun, Terengganu. Bangi: Program Geografi,
Universiti Kebangsaan Malaysia.
Majlis Daerah Dungun. 2000. Rancangan Tempatan Dungun-Paka: Garis Panduan
Pelaksanaan. Dungun: Majlis Daerah Dungun (2 Jilid).
Pejabat Daerah Dungun. 2000. Taklimat Pembangunan Daerah Dungun. Dungun: Pejabat
Daerah Dungun.
Te r engganu. 1999a . Pembangunan Te r engganu Dahulu dan Se karang. Kua l a
Terengganu: Pejabat Setiausaha Kerajaan Terengganu.36 Sari 23
. 1999b. Profil Pembangunan Negeri Terengganu Darul Iman. Kuala
Terengganu: The State Economic Planning Unit.
. 2001a. Data Asas 2000. Kuala Terengganu: The State Economic
Planning Unit.
. 2001b. Terengganu, Malaysia: The Land of Golden Opportunities.
Kuala Terengganu: The State Economic Planning Unit.
. 2002. Laporan Ekonomi Negeri Terengganu 2001/02. Kuala
Terengganu: Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Terengganu. Kuala Terengganu:
Percetakan Yayasan Islam Terengganu Sdn. Bhd..
Katiman Rostam, Ph D
Pusat Pengajian Sosial, Pembangunan dan Persekitaran
Universiti Kebangsaan Malaysia
43600 UKM Bangi
Selangor Darul Ehsan
e-mail: katman@pkrisc.cc.ukm.my

nickis

August 10th, 2011, 05:47 AM

hazlan

August 10th, 2011, 07:18 AM

hazlan

August 10th, 2011, 07:21 AM

maksud org ganu kiter tu, keluasan daerah, bukan keluasan bandar. dan saya rasa daerah kuantan pun bukan besar sangat kan? ke silap?

kuantan daearah dia paling besar compare KT dg KB

hazlan

August 10th, 2011, 07:25 AM

pada pandangan aku stakat nie,hanya Mydin saje yg sedar berkenaan kuase beli rakyat di KT nie,skang Mydin nak tambah cawangan kat Wakaf Tembesu memandangkan hypermarket2 di KT nie selalu crowded sepanjang mase(parking sentiase full),.1 langkah yang bijak,Mydin grab oppurtinity yg ade,tahniah Mydin kerana sedar akan peluang yg ade nie,

tp x pe,kite tunggu dulu hypermarket2 lain masuk dan bertapak di KT nie,,..harap2 ade la dalam mase yg terdekat nie,,..huhu,,..

mydin tu sentiasa full...
aku rasa bukan sesimple itu nak bukak hypermarket kat Tganu, kena mintak kelulusan kerajaan negeri....
kat dungun patut dah boleh ada satu hypermarket...

asyraf

August 10th, 2011, 07:44 AM

mydin tu sentiasa full...
aku rasa bukan sesimple itu nak bukak hypermarket kat Tganu, kena mintak kelulusan kerajaan negeri....
kat dungun patut dah boleh ada satu hypermarket...

huhu,tp anda semue ade rase jeles x?
tesco:
ipoh(3)
melaka(2)
seremban(2)
sg petani(2)
Alor star(2)
penang(5)
kulim
manjung
sri iskandar(opening soon)
kb (1)

even kulim,manjung,sri iskandar,bkt beruntung,nilai,kampar has 1 tesco,,..
k.t ? kuantan ?

haha ayat cam nak promote da,,..

tuan_wu

August 10th, 2011, 07:56 AM

tak larat nak baca :nuts:

artikel ni patut tepek kat tred kemaman atau dungun...

agate8

August 10th, 2011, 08:23 AM

huhu,tp anda semue ade rase jeles x?
tesco:
ipoh(3)
melaka(2)
seremban(2)
sg petani(2)
Alor star(2)
penang(5)
kulim
manjung
sri iskandar(opening soon)
kb (1)

even kulim,manjung,sri iskandar,bkt beruntung,nilai,kampar has 1 tesco,,..
k.t ? kuantan ?

haha ayat cam nak promote da,,..

Ni marketing strategi Tesco da. Dorg memang focus kat pantai barat. Kampar n Manjung punya Tesco kecik je, tp ialah, Tesco tetap Tesco kan. Keh3.:D

asyraf

August 10th, 2011, 09:08 AM

Ni marketing strategi Tesco da. Dorg memang focus kat pantai barat. Kampar n Manjung punya Tesco kecik je, tp ialah, Tesco tetap Tesco kan. Keh3.:D

aku tengok tesco banyak cawangan kat kawasan pantai barat,lembah klang dan utara,,..haha,xde tesco pun,k.t tetap best n happening,dan banyak tempat lepak (pantai),,..KT memang cantik n best,,..

org ganu kite

August 10th, 2011, 09:28 AM

alan kemaman...what do you mean by dungun sibuk je?kesian dungun..hehe..ke bro nk koridor kemaman-dungun tu sambung dri kemaman ke dungun,marang and KT?

asyraf

August 10th, 2011, 09:34 AM

mrhehe

August 10th, 2011, 09:47 AM

x semestinya xde tesco,sesebuah bandar tu dianggap "komang",,..
tengok la kuching,kota kinabalu n area sarawak dan sabah sane,xde tesco,tp bandaraya disane tetap maju,x gitu????

bandaraya tetap bandaraya,kat tempat lain ade 2,3 tesco,tp pade hakikatnye mende same je kn,hypermarket tesco jugak,brand pun same je mengikut brand yg ade kat tesco,,..just adventagenye ialah ade tenant2 di dalam area tesco tersebut spt F&F,fast food restaurant,food court area n more,,..

bg yg suka brg imported mmg suka le pegi ke tesco ke cold storage ke carrefour ni..tu yg beza diaorg ni dgn hypermarket2 lain...bnyk brg2 imported...klu mydin mmg xda ler...

kawe x suka beli kat mydin sbb susun atur dia x selesa..sbb tu kawe prefer beli kat tesco atau pacific..selesa wlupun org penuh tp tetap selesa...

one-K

August 10th, 2011, 09:52 AM

aku tengok tesco banyak cawangan kat kawasan pantai barat,lembah klang dan utara,,..haha,xde tesco pun,k.t tetap best n happening,dan banyak tempat lepak (pantai),,..KT memang cantik n best,,..

kalau tesco berminat dgn market trganu, mgkin dungun berpotensi untuk mndpt hyprmarket pertama.
krana KT mydin n giant dah masuk.
kemaman giant dah ada dkt kijal kan?
mesra mall lg.
barangkali org Paka akn mendpt tesco.. huhu..

tp x payah la byk2 tesco di tganu ni.. org kg pon nak meniaga jugak...

mrhehe

August 10th, 2011, 09:56 AM

^^ mmg la,start dr KT smpai la kuantan sume brg mahal..kota bharu lak pelik,ari biase makanan murah,ari pose lak mahal..:nuts:

nak kata ari biasa murah tu x le jgk..cuma still ada kedai yg jual murah..sbb kedai makan bnyk..klu dtg kb kena pandai pilih kedai le klu nak makan murah..dan x semestinya kedai mcm warung tu murah..mcm blkg ofis sy warung je nasi goreng biasa dkt RM 6 ..klu makan tengahari lauk campur ni biasa je habis 7-8 ringgit sekali mkn...dia senang je nak jumpe kedai murah..cari kedai2 dkt kolej2 tmpt budak belajar..biasa kedai2 dkt kolej dia jual rate utk student

tp klu kedai2 kat kwsn org kerja mmg mahal ler...klu nasi ulam pun pandai2 pilih le...biasanya nasi ulam 2 org makan dkt 2-30 jgk habis...kena pandai2 pilih ler klu nak yg murah

mrhehe

August 10th, 2011, 10:00 AM

kalau tesco berminat dgn market trganu, mgkin dungun berpotensi untuk mndpt hyprmarket pertama.
krana KT mydin n giant dah masuk.
kemaman giant dah ada dkt kijal kan?
mesra mall lg.
barangkali org Paka akn mendpt tesco.. huhu..

tp x payah la byk2 tesco di tganu ni.. org kg pon nak meniaga jugak...

betul..aku x stuju hypermarket masuk bnyk sgt kat dlm tempat kta..kesian kat peniaga2 runcit dan pasar ni..ada kesan jgk terjejas

ni Tesco tgh cari tapak yg baru plak kat kb nak bukak tesco ke-2 plak ..aku harap2 state gomen x lulus....

mrhehe

August 10th, 2011, 10:01 AM

anyway mydin baru kat kt ni kat gong badak kan? dgr citer dia nak bukak cineplex kat atas tu betul ke?

asyraf

August 10th, 2011, 10:04 AM

kalau tesco berminat dgn market trganu, mgkin dungun berpotensi untuk mndpt hyprmarket pertama.
krana KT mydin n giant dah masuk.
kemaman giant dah ada dkt kijal kan?
mesra mall lg.
barangkali org Paka akn mendpt tesco.. huhu..

tp x payah la byk2 tesco di tganu ni.. org kg pon nak meniaga jugak...

huhu,kalau stakat nak beli barang2 keperluan/harian pasaraya2 melayu pun banyak,boleh beli kat sane,
macam yg aku cakap tadi la,adventage tesco,giant n lain2, ade tenant2 di dalamnye walaupun x banyak,medan selera pun ad , <pada pandangan aku la>:lol:,hehe

mrhehe

August 10th, 2011, 10:08 AM

huhu,kalau stakat nak beli barang2 keperluan/harian pasaraya2 melayu pun banyak,boleh beli kat sane,
macam yg aku cakap tadi la,adventage tesco,giant n lain2, ade tenant2 di dalamnye walaupun x banyak,(pada pandangan aku lar)medan selera pun ad,:lol:,hehe

itu le konsep hypermarket...ruang hypermarket lg luas dri ruang mall (outlet2)

dan konsep shopping Mall plak ruang Mall lg besar dri ruang hypermarket/supermarket...

beras_pulut

August 10th, 2011, 10:10 AM

^^ byk pon xpe,pastu kasi produk org kg masuk tesco..:)

mrhehe

August 10th, 2011, 10:13 AM

^^ byk pon xpe,pastu kasi produk org kg masuk tesco..:)

tp aku tgk mslh tesco ni..produk org kg dia letak ruang khas..jd mcm x dpt smbutan je produk org kg ni..spatutnya dia kena cmpur le produk org kg ni dgn produk2 berjenama..disbbkan dia letak di lorong khas siap ada tanda bhgian iks..org mcm xnak lalu bhgn tu...temasuk ambo :lol:

asyraf

August 10th, 2011, 10:14 AM

betul..aku x stuju hypermarket masuk bnyk sgt kat dlm tempat kta..kesian kat peniaga2 runcit dan pasar ni..ada kesan jgk terjejas

ni Tesco tgh cari tapak yg baru plak kat kb nak bukak tesco ke-2 plak ..aku harap2 state gomen x lulus....

betul tu mrhehe,1 cukup ar,kesian kat perniagaan orang melayu,kalau ad 2 pun,mende same jugak,Tesco,,..baik bg ruang kat orang melayu mengembangkan perniagaan mereka,,..

beras_pulut

August 10th, 2011, 10:14 AM

nak kata ari biasa murah tu x le jgk..cuma still ada kedai yg jual murah..sbb kedai makan bnyk..klu dtg kb kena pandai pilih kedai le klu nak makan murah..dan x semestinya kedai mcm warung tu murah..mcm blkg ofis sy warung je nasi goreng biasa dkt RM 6 ..klu makan tengahari lauk campur ni biasa je habis 7-8 ringgit sekali mkn...dia senang je nak jumpe kedai murah..cari kedai2 dkt kolej2 tmpt budak belajar..biasa kedai2 dkt kolej dia jual rate utk student

tp klu kedai2 kat kwsn org kerja mmg mahal ler...klu nasi ulam pun pandai2 pilih le...biasanya nasi ulam 2 org makan dkt 2-30 jgk habis...kena pandai2 pilih ler klu nak yg murah

maksud aqu,mak cik yg jual makanan kat kedai nye pd ari biase murah je,tp bile mak cik tu p bukak gerai kat bazar ramadan,da jd mahal da makanannye..huhu

mrhehe

August 10th, 2011, 10:16 AM

^^ byk pon xpe,pastu kasi produk org kg masuk tesco..:)

satu lg kebaikan masuknya hypermarket2 besar ni..boleh memberi peluang pekerjaan kpd rakyat negeri tu..plg kurang 500-1000 pekerja satu hypermarket..sbb tu bila aku tgk faktor ni mcm bersetuju masuknya mereka2 ni...stakat kta nak jaga peniaga2 kecil yg jumlahnya kecik sgt berbanding wujudnya beribu peluang pekerjaan kpd anak2 muda yg org kata belajar x tinggi ni...memberi pekerjaan lebih bagus diutamakan.

mrhehe

August 10th, 2011, 10:17 AM

maksud aqu,mak cik yg jual makanan kat kedai nye pd ari biase murah je,tp bile mak cik tu p bukak gerai kat bazar ramadan,da jd mahal da makanannye..huhu

oo cmtu..mmg bersetuju sgt2....tgk ayam percik le satu ketul ada yg jual 7.50 ...hari biasa murah je jual....hampeh betul....tp lps tgk berita smlm ada budak mati kes keracunan makanan beli pasar ramadhan ni mcm xkut le plak nak beli kat psr ramadhan ni..

one-K

August 10th, 2011, 10:26 AM

satu lg kebaikan masuknya hypermarket2 besar ni..boleh memberi peluang pekerjaan kpd rakyat negeri tu..plg kurang 500-1000 pekerja satu hypermarket..sbb tu bila aku tgk faktor ni mcm bersetuju masuknya mereka2 ni...stakat kta nak jaga peniaga2 kecil yg jumlahnya kecik sgt berbanding wujudnya beribu peluang pekerjaan kpd anak2 muda yg org kata belajar x tinggi ni...memberi pekerjaan lebih bagus diutamakan.

tp dr segi kesan ekonomi jangka panjang pula macamana?
aku sokong biar mydin jer kongker tganu nih..

nmpknya dorg ni dah nmpak potensi gong badak ni yer. masing2 pakat gi bukak caw ke situ.. mula2 hock kee seng.. maintain jer..
pastu sabasun.
and sekarang mydin pula?? hrmm... student market... x perlu gi sampai KT lah student2 disitu, jaring dah terpasang di depan mata :nuts:

asyraf

August 10th, 2011, 10:26 AM

tp x payah la byk2 tesco di tganu ni.. org kg pon nak meniaga jugak...

ye la,janji di setiap bandar ad spt kemaman,dungun,kt,,..baru lah adil,aku rase 1 je dah cukup bagi setiap bandar.

mcm kat negeri2 lain,di kedah,AS ad,SP ad dan juge Kulim pun ad,hehe,,..barulah adil

beras_pulut

August 10th, 2011, 10:31 AM

ye la,janji di setiap bandar ad spt kemaman,dungun,kt,,..baru lah adil,aku rase 1 je dah cukup bagi setiap bandar.

mcm kat negeri2 lain,di kedah,AS ad,SP ad dan juge Kulim pun ad,hehe,,..barulah adil

xcukup der,gong badak 1,bukit payong 1,chendering 1,.:lol:

asyraf

August 10th, 2011, 10:33 AM

xcukup der,gong badak 1,bukit payong 1,chendering 1,.:lol:

--

ikhwan

August 10th, 2011, 12:02 PM

dulu kuar kat paper mydin nak buka 1 mydin mall kat kemaman dan 1 supermarket kat hulu terengganu. xsilap aku dlm surat khabar berita harian. tahun 2008..skg senyap mcm 2 je.. kenape mydin takut nak masuk pasaran kemaman?? padahal org kemaman sggup p mydin kuantan n katey utuk beli barang..

beras_pulut

August 10th, 2011, 12:36 PM

Persatuan peniaga cina xbg mydin masuk kmn,.

mrhehe

August 10th, 2011, 01:08 PM

Persatuan peniaga cina xbg mydin masuk kmn,.

brape % org cina kat kemaman?

kaskas

August 10th, 2011, 02:13 PM

brape % org cina kat kemaman?

di kT, pemilikan hartanah di kawasan dlm bandar oleh bumiputera hanya 14% pada 10thn yg lalu. skrg? sendiri leh agak :lol:

beras_pulut

August 10th, 2011, 02:18 PM

Xtau la plak,penjaja melayu pon xkasi gak mydin masuk..kes ni dr dlu lg,tu la pasal mydin bukak kat dungun tu,.giant,tmc,tunas manja,nirwana bley la bukak kat kmn,.

poknik

August 10th, 2011, 06:28 PM