Arkeologjia | Archeology

[Shqiptario]

Arkeologjia shqiptare

Interesi për vlerat arkeologjike të Shqipërisë nis qysh në shek. XIX kur studjues të gjeografisë historike iu kushtuan lokalizimit dhe identifikimit të të dhënave
nga burimet antike.

Kështu është i pari që viziton Shqipërinë francezi Pouqueville (F.C.H.L. Pouqueville, Voyage dans la Grèce, comprenant la description ancienne et moderne de l`Epire, de l`Illyrie grecque etc. Paris 1820-21, v.5) Anglezi Martin Leake, nga shëtitja që bëri në Shqipërinë e Jugut deri në Apoloni, botoi një përshkrim të hollësishëm të rënojave të objekteve arkeologjike që i ranë në sy (W.M. Leake, Travels in northern Greece, London 1835, v. 4).

Më vonë arkeologu francez L. Heuzey vizitoi Shqipërinë dhe në studimin e tij u ndal kryesisht mbi Durrësin e Apoloninë (L.Heuzey. H. Daument, Le mission archéologique de Macèdoine, Paris 1876). Në fillim të shek. XX vizitoi Apoloninë dhe rrethinat e Vlorës balkanologu C. Patsch. Ai është i pari që zbuloi qytetin e Amantias dhe më pas botoi një studim të hollësishëm mbi antikitetet që pa në Bylis, Klos, Berat etj. (C. Patsch, Das Sandschak Berat in Albanien, Wien 1904).

Gjatë Luftës së parë botërore erdhën në Shqipëri arkeologët austriakë C. Praschniker e A. Schober të cilët filluan kërkimet nga veriu i Shqipërisë në drejtim të jugut dhe i kushtuan vëmendje edhe monumenteve e qendrave arkeologjike ilire (C. Praschniker-A. Schober, Archäologische Forschungen in Albanien und Montenegro, Wien 1919; C. Praschniker, Muzakia und Malakastra, Wien 1920).

Më 1924 një mision arkeologjik francez, nën drejtimin e Leon Rey, fillon gërmimet sistematike në Apoloni, të cilat vazhduan deri më 1938 dhe rezultatet u botuan në revistën Albania (L.Rey, Albanie, Revue d`archéologie, Paris 1925-1939, në 6 vëllime). Një mision tjetër arkeologjik italian më 1926 filloi gërmimet në qytetin antik të Foinikes dhe më vonë në Butrint. Në fillim misioni u drejtua nga L. Ugolini e më pas nga Markoni e Mustili (L. Ugolini, Albania antica, Roma 1927-1942, 3 vëll.); D. Mustili, La civilta preistorica dell`Albania, Roma 1940).

Pas Luftës së dytë botërore deri më 1990 kërkimet e studimet arkeologjike u bënë nga arkeologë shqiptarë. Më 1948 u krijua në Tiranë Muzeu Arkeologjik-Etnografik, më pas u krijua Sektori shkencor i kërkimeve arkeologjike, nga i cili më 1976 u formua Qendra e Studimeve Arkeologjike dhe më 1991 Instituti i Arkeologjisë. Gjatë këtyre viteve veç muzeut qendror arkeologjik dhe pavionit arkeologjik në Muzeun Historik Kombëtar, u ngritën edhe muze të profilit arkeologjik në Durrës, Apoloni, Butrint dhe Korçë, të cilët ruajnë objekte me vlera unike.

Vitet 1991-1999 përbëjnë një etapë të re për arkeologjinë shqiptare, atë të bashkëpunimit me arkeologë të huaj. Janë realizuar ose vazhdojnë veprimtarinë projekti shqiptaro-grek në Butrint, projekti shqiptaro-amerikan në Shpellën e Konispolit (Sarandë) dhe në zonën Apoloni-Bylis, projekti shqiptaro-francez në Apoloni dhe në vendbanimin prehistorik të Sovjanit (Korçë) dhe projekti shqiptaro-anglez në Butrint. Gjatë vitit 2000 janë duke u hartuar edhe projekte të tjera për kërkime në Durrës, Bylis e qendra të tjera arkeologjike.

Rezultatet e kërkimeve, gërmimeve e studimeve arkeologjike, mese njëqindvjeçare, të bëra në Shqipëri, mund t`i përmblidhnim në:
Në fushën e prehistorisë. Gjurmët më të hershme të banimit të territorit të Shqipërisë janë zbuluar në Xarë (Sarandë) dhe në Gajtan (Shkodër) të cilat i takojnë epokës së paleolitit (rreth 100.000 vjet më parë). Periudhës së paleolitit të vonë (30.000-10.000) vjet, i takojnë një numër më i madh vendbanimesh (Xarë, Konispol, Shën Marinë, Kryegjatë, Rrëzë Dajti, Gajtan etj) të cilat mbulojnë gjithë territorin e Shqipërisë së sotme.

Gjatë epokës së neolitit (7000-3000 p.e.s) territori i vendit tonë ka qenë shumë më i banuar, gjë që e dëshmojnë me dhjetëra vendbanime të zbuluara, të cilat kanë qenë ngritur në fusha pjellore, në tarraca lumore dhe në shpella. Banesat e tyre ishin kasolle të thjeshta të lyera dhe të shtruara me baltë. Në Dunavec e Maliq janë zbuluar banesa të ngritura mbi hunj (palafite) të cilat kërkonin një teknikë të lartë të ndërtimit të banesave. Por në jetën e banorëve neolitikë vend qendror zinte bujqësia dhe blegtoria si edhe përgatitja e prodhimi i enëve prej balte. Nga fundi i epokës neolitike mjeshtrit e punimit të poçarisë arrijnë të prodhojnë jo vetëm enë cilësore e me forma të shumëllojshme, por edhe me vlera artistike.

Vlerë të veçantë kanë disa enë të pikturuara të gjetura në Dunavec, Cakran e Maliq I të cilat janë të importuara nga kulturat e Diminit në Thesali (Greqi). Ato janë dëshmitë e para të këmbimit midis trevave të vendit tonë me qytetërimet më të përparuara të Evropës Jug-Lindore të epokës neolitike.

Në fillim të epokës së metaleve (mijëvjeçari i tretë p.e.s.) në pjesën perëndimore të Gadishullit Ballkanik ndodhën ndryshime të rëndësishme si rezultat i dyndjes së popujve baritor, indoevropian, të ardhur nga lindja. Një shfaqje e re ishte kulti i varrimit në tuma (Pazhok të Elbasanit, Barçë të Korçës, Piskovë të Përmetit etj). Ky rit varrimi në tuma do të përdoret pa ndërprerje gjatë tërë epokës së bronzit dhe do të bëhet karakteristik për popullsinë ilire të epokës së hekurit.

Nga fundi i mijëvjeçarit të dytë dhe gjatë tërë gjysmës së parë të mijëvjeçarit të parë p.e.s., ilirët fillojnë dhe i vendosin vendbanimet e tyre në kodra të ngritura me pozicion dominues mbi zonën përreth, dhe gradualisht (i përforcojnë) i rrethojnë me mure të fuqishme (Gajtan-Shkodër, Tren-Korçë, Kalivo-Sarandë etj).

Në fushën e antikitetit

Deri në shek. VII p.e.s. trevat e ndryshme ilire kishin përparuar pothuajse me të njëjtin ritëm. Midis tyre dalloheshin disa krahina të veçanta si Fusha e Korçës, Mati, Glasinaci (në Bosnjë)etj, të cilat kishin arritur të krijonin një kulturë materiale me nivel më të lartë se të tjerat. Përfshirja e Ilirisë në lëvizjen e gjerë ekonomike-shoqërore mesdhetare, bëri që pas shek. VII p.e.s. të dalin në radhë të parë të zhvillimit trevat jugore ilire - Iliria e Jugut.

Faktor parësor u bënë marrëdhëniet e hershme me botën greke dhe veçanërisht procesi i urbanizimit u përshpejtua me themelimin e kolonive greke në brigjet e Ilirisë. Kështu kolonistë të ardhur nga Korkyra më 627 p.e.s. themeluan Dyrrahun dhe më 588 p.e.s. themeluan Apoloninë.

Rreth gjysmës së parë të shek. VI themelohet dhe Oriku. Të dhënat arkeologjike dëshmojnë se gjatë shek. VI-V Dyrrahu e Apolonia kthehen në qytete të mirëfillta, kurse gjatë shek. IV ato njohën një lulëzim të përgjithshëm që u shpreh me ndërtime monumentesh madhështore.



DYRRAHU ose Epidamni, qysh në shek. V p.e.s. kishte punishte të punimit të qeramikës, të metaleve, të pëlhurave e lëkurës, kantier për ndërtimin e anijeve etj. Dëshmi e zhvillimit të tregtisë janë monedhat prej bronzi e argjendi që pret Dyrrahu, kurse për lulëzimin urbanistik të shek. IV p.e.s dëshmon mozaiku i një dyshemeje me gurë lumi, i ashtuquajturi Bukuroshja e Durrësit.

Në vitin 229 p.e.s. Dyrrahu kaloi në vartësi të Romës dhe më vonë u kthye në koloni romake. Në shek. I-III të e.s. përjeton një periudhë lulëzimi, u bë qendër dhe porti kryesor i brigjeve të Adriatikut lindor. Kësaj kohe i takon ndërtimi i amfiteatrit, i termave, bibliotekës, ujësjellësit etj.

Në shek. IV Dyrrahu bie ekonomikisht dhe tërmeti i vitit 345 e.s. e rëndon edhe më tej duke e bërë të kthehet në një qendër të vogël tregtare. Pozita e tij gjeografike e bëri Dyrrahun që gjatë shek. V-VI e. s. ai të kthehet në një nga qytetet e rëndësishme të perandorisë bizantine. Në kohën e perandorit Anastas (me origjinë nga Durrësi) u ndërtuan shumë godina të reja, hipodromi dhe tre radhë muresh rrethues shumë të fuqishëm.

APOLONIA. Qytet antik ndër më të mëdhenjtë në pellgun e Adriatikut dhe më i përmenduri ndër 30 qytetet e tjera me të njëjtin emër të kohës antike. U ngrit mbi një kodër (me dy maja të larta 101 e 103m mbi nivelin e detit) me një pozicion që zotëron tërë zonën dhe nëpërmjet luginës së lumit Aqos (Vjosë) lidhej me detin Adriatik.

Në shekujt e parë të jetës, Apolonia mbante lidhje të ngushta me Korinthin dhe Korkyrën dhe luante rolin e ndërmjetësit në tregtinë e helenëve me ilirët. Në shek. V p.e.s. u bë qendër e zhvilluar ekonomike me punishte të shumta zejtare, zgjeroi marrëdhëniet me botën ilire si edhe me Atikën e më vonë edhe me Magna Grecian (Italinë e Jugut).

Lulëzimin më të madh qyteti e njohu në shek. IV-III p.e.s. Në këtë kohë qyteti u shtri në të gjithë faqen perëndimore të kodrës dhe u rrethua me një mur mbrojtës 4km të gjatë duke përfshirë një hapsirë të qytetit prej 138ha. Apolonia u ndërtua sipas një plani që mbështetej në sistemin ortogonal të Hipodamit; përshkohej nga rrugë të drejta, kryesore e dytësore, që kryqëzoheshin me njera-tjetrën duke kufizuar lagje të veçanta.

Nga ndërtimet kryesore veç mureve rrethuese u ndërtua portiku i qendrës së qytetit (agorasë), teatri, një çezmë monumentale, gjimnazi etj. Shëtitorja e Apolonisë shquhet për planimetrinë e zhvilluar dhe arkitekturën solide. Ajo është me dy kalime dhe dy kate (70.2x10.50m). Muri i pasëm që ka një rol mbajtës është me 17 kamare obsidale, ku vendoseshin shtatoret, kolonada e brendshme dhe e jashtme e katit të parë formohej nga kolona tetëkëndëshe.

Në shek. I-III të e.s. qyteti përjetoi një periudhë të dytë ndërtimesh intensive, si tempullin e Agonotetëve, odeonin, bibliotekën dhe një sërë vilash të zbukuruara me mozaikë. Apolonia në kohën e Augustit u shpall qytet i lirë dhe i paprekshëm dhe vazhdoi të mbetej një qendër e rëndësishme ekonomike e kulturore. Lulëzoi arkitektura dhe degë të tjera të artit, e sidomos skulptura. Ndaj me të drejtë Ciceroni e quajti "Magna urbs et gravis" (qytet i madh e hije rëndë).

Në shek. III-IV qyteti humbet rëndësinë e dikurshme dhe në fillimet e mesjetës Apolonia kthehet në një qendër peshkopale.

Marrëdhëniet e ndërsjella të qyteteve koloni me hinterlandin ilir shpejtuan procesin e lindjes dhe zhvillimit të një tog qytetesh ilire. Gjatë shek. IV-II p.e.s. ngrihen qytete si Butrinti, Amantia, Bylisi, Foinike, Antigonea, Dimali, Lisi etj. Ato ishin vendosur mbi maja apo shpate kodrash, me horizont të gjerë shikimi dhe të rrethuara me mure me konstruksione solide me blloqe gurësh të skalitur me forma trapezoide, poligonale e në një fazë më të zhvilluar me blloqe kuadratikë.

Në shek. IV p.e.s. ato ishin kthyer në qendra zejtare e tregtare, kurse rreth mesit të shek. III p.e.s. qyteti ilir ishte formuar me tiparet themelore të një qyteti antik. Hapësira e brendshme e qytetit ishte e organizuar sipas sistemit hipodamik ku agoraja në të cilën ishin vendosur godinat e karakterit politik e shoqëror, kulturor e religjioz (prytaneioni, teatri, shëtitorja, tempujt etj) formonin qendrën e qytetit të ndarë nga pjesa tjetër. Disa shembuj të këtyre ndërtimeve në qytetet ilire e dëshmojnë më së miri nivelin urbanistik të tyre.

BUTRINTI. Të dhënat arkeologjike dëshmojnë se në shek. VII-VI p.e.s. Butrinti ishte një qendër protourbane, kurse në shek. V p.e.s. arriti të marrë tiparet e plota të një qyteti. Në fund të shek. IV fillim i shek. III p.e.s. u ndërtua agoraja e qytetit, një portik (shëtitore), një tempull i vogël dhe teatri me 1500 vende i cili është ruajtur i plotë deri në ditët tona. Ai bashkë me ndërtimet e tjera pranë si tempullin e Asklepit, portikun, banjat etj, përbënin pjesën më të bukur të qytetit antik.

Në periudhën e vonë antike e mesjetës së hershme Butrinti përjetoi një periudhë lulëzimi. Kësaj kohe i takon ndërtimi i Baptisterit i cili është monumenti më i rëndësishëm i periudhës paleokristiane. Salla e pagëzimit në formë rrethore me diametër 13. 50m është shtruar me mozaikë shumëngjyrësh, me motive nga bota shtazore e figura gjeometrike, të cilat kanë vlerë të veçantë artistike. Salla përshkohet nga dy radhë kolonash granite mbi të cilat kanë qenë mbështetur qemerët e çatia.

ANTIGONEA. Qytet i themeluar në shek. III p.e.s. me një mur 4000m të gjatë, është ndërtuar me një sistem urbanistik të tipit hipodamik, me rrugë të drejta e të kryqëzuara që ndajnë qytetin në insula me gjerësi 200 këmbë dhe në ndarje të tjera më të vogla.
AMANTIA. Eshte e vendosur në faqen e një kodre të lartë dhe kishte të fortifikuar me një mur të gjatë 2200m, vetëm akropolin. Emri i qytetit për herë të parë përmendet në shek. IV p.e.s.. Në shek. III p.e.s. qyteti fuqizohet ekonomikisht dhe arrin të presë monedhat e veta. Këtë e dëshmojnë ndërtimi i tempullit të Afërditës, rrënojat e një teatri dhe veçanërisht ndërtimi i stadiumit, i cili është ruajtur i plotë deri në ditët tona.

Stadiumi ka formën tipike të stadiumeve greke me dy krahët e gjata që kufizojnë pistën me gjatësi 184. 8m dhe gjerësi 12. 25m. Njëri krah i shkallares i ndërtuar me blloqe gurësh gëlqerorë ka 17 radhë, kurse krahu tjetër ka 8 radhë.

BYLISI. Një nga qytetet më të mëdha ilire u zhvillua në shek. IV p.e.s. si kryeqendër e fisit ilir të bylinëve. Ai kishte një sipërfaqe prej 30ha të rrethuar me mur të mbrojtur nga 7 hyrje e 7 kulla. Në shek. III p.e.s. qyteti u fuqizua ekonomikisht, kohë kur ndërtohet agoraja (qendra e qytetit) prej 4ha, ku ngrihet teatri me rreth 9000 vende, stadiumi, gjimnazi etj. Në shek. I e. s. Bylisi u kthye në koloni romake.

Në shek. IV të e. s. qyteti rrethohet me mure të fuqishme, dhe më pas në shek. V-VI u bë një qendër e rëndësishme peshkopale. Për këtë flet zbulimi i gjashtë bazilikave, dyshemetë e të cilave janë shtruar me mozaikë me motive paleokristiane të një cilësie të lartë.

ALBANOPOLI. Qytet ilir, qendër e fisit të Albanëve, që përmendet për herë të parë në mesin e shek. II të e. s. nga Ptolemeu, i cili përcakton dhe kordinatat e shtrirjes së tij. Është lokalizuar me rrënojat e qytetit ilir të Zgërdheshët (në afërsi të Krujës). Emri i qytetit dhe i fisit të albanëve që krijuan atë, u ruajt në mesjetë e deri në ditët tona duke i dhënë emrin gjithë trevës ku shtriheshin Ilirët e Jugut - Albania.

LISI. U formua si qytet nga fundi i shek. IV p.e.s. mbi bazën e një vendbanimi protourban. Në shek. III-II p.e.s. muret rrethuese e ndanin atë në tre pjesë, akropolin, qytetin e sipërm dhe qytetin e poshtëm që shtrihej buzë lumit Drin. Muret e qytetit janë të ruajtur shumë mirë me 12 portat dhe kullat e shumta që i japin një pamje madhështore qytetit. Lisi në kohën e Cezarit merr të drejta dhe ofiqe municipale dhe luan një rol aktiv në luftën civile midis Pompeut e Cezarit.

SELCA E POSHTME. Në kodrat e fshatit me të njëjtin emër, janë zbuluar rrënojat e një qyteti ilir të shek. IV-III p.e.s. Në shek. III bëhet qendër e krahinës ilire të Dasaretisë. Në këtë kohë gdhenden në shkëmb 4 varre monumentalë princëror, me një arkitekturë të stilit jonik. Në njërin varr është gjetur një inventar shumë i pasur me armë, enë bronzi e balte, zbukurime ari dhe një paftë metalike me skenë mitologjike luftimi.

Në qytetet koloni, Dyrrah, Apoloni si edhe në qytetet e tjera të Ilirisë së Jugut si në Butrint, Amantia, Bylis, Antigone etj., krahas degëve të ekonomisë u zhvillua e lulëzoi arti, i cili në fillim zhvillohet i lidhur me traditën e metropoleve (korinthase e korkyrase). Pas shek. V krahas vazhdimit të traditës, arti fiton veçori lokale. Vlera të veçanta artistike kanë punimet në qeramikë. Në shek. IV-III p.e.s. punishtet e Apolonisë e Dyrrahut prodhuan enë me figura të kuqe me tema mitologjike dhe nga jeta e përditshme.

Figurat (terakotat) e shumta me tema mitologjike e më pas edhe tema nga jeta e përditshme, dallojnë për plastikën e realizimin artistik. Krahas terakotave të shumta janë edhe figurat prej bronzi, mjaft prej të cilave përbëjnë vepra arti.

Gjatë shek. I-II e. s. në skulpturë përvetësohen tiparet e artit romak. Veçanërisht në skulpturë portreti ndjek realizmin tipik të kohës me një frymë të mbështetur në traditën. Qendra kryesore është Apolonia me portretet e magjistratëve, të Filozofit, të Bilias etj. Portrete cilësore të shek. I-II e.s. kanë dhënë Dyrrahu, Butroti, Foinike etj. Relievi bëhet skematik dhe lidhet me qëllimet praktike të zbukurimit të altarëve, sarkofagëve, monumenteve arkitektonike etj.

Mozaiku si gjini e pikturës monumentale dekorative në kohën antike (greko-romake) dhe atë mesjetare të hershme njohu një lulëzim të dukshëm, sidomos në shekujt e parë të e. re. Duke përdorur gurë kubik të zinj ose shumëngjyrësh të vendosur në sfond të bardhë u arrit të realizoheshin figura të ndryshme gjeometrike dhe skena nga mitologjia detare. Shquhet mozaiku polikrom zbuluar në Apoloni, që paraqet Luftën e amazonave.

Mozaiku si vepër e artit lulëzon edhe në shek. V-VI të e.s. realizuar në veprat e kultit paleobizantin, si në bazilika, kisha, pagëzore, trikonka etj. Në dyshemetë e këtyre monumenteve figurat e mozaikut janë të shpërndara lirshëm në sipërfaqe dhe janë figura simetrike, kafshë në qetësi, pemë, fruta, bisqe hardhie, shpendë, peshq e motive të ndryshme ujore. Në radhën e këtyre realizimeve cilësor është mozaiku i Baptisterit të Butrintit, i trikonkës së bazilikës së Linit (Pogradec), mozaiku u bazilikës së Arapajt (Durrës) i bazilikave të Bylisit e shumë të tjera.

Në Shqipëri është ruajtur deri në ditët tona vetëm një mozaik parietal (i vendosur në mur), ai është mozaiku i kapelës së Durrësit, i ngritur brenda amfiteatrit të qytetit. Ai paraqet figura shenjtorësh dhe i përket periudhës së hershme bizantine.

Në fushën e mesjetës së hershme

Të dhëna të mirëfillta për kulturën e hershme mesjetare vijnë nga gërmimet e para sistematike që u bënë gjatë viteve 60-70të, me zbulimin e varrezave të Komanit, të Buklit, të Shurdhahut, të Lezhës etj. Gradualisht gërmimet u shtrinë edhe në një varg kështjellash të antikitetit të vonë e mesjetës së hershme si në Varosh (Stelush), Shurdhah (Sardë), Lin, Pogradec, Berat, Kaninë, Butrint etj. Një pjesë e kështjellave janë vazhdim i qyteteve e qytezave të kohës antike, e një pjesë tjetër kala e kështjella të ngritura në përshtatje me kushtet e reja historike.

Gjatë shekujve të mesjetës së hershme shqiptare shek. VII-IX ka një braktisje të qyteteve për shkak të kthimit në ekonominë e mbyllur natyrore. Vetëm Durrësi ku u kufizua pushteti bizantin e ruajti karakterin e mirëfilltë qytetar. Gjithashtu edhe Butrinti, në jug, mbeti qendër e rëndësishme qytetare.

Një ringjallje e jetës qytetare vihet re pas shek. IX kur fillon qarkullimi i monedhave bizantine. Ndër qytetet e ringjallura mbi truallin e qyteteve ilire, në këtë periudhë janë Berati, Kanina, Lezha, ndërtimet fortifikuese (muret, portet e kullat) të tyre janë ruajtur deri në ditët tona.

Realizohet harta e arkeologjisë nënujore shqiptare

Shqipëria tashmë do të ketë hartën e saj arkeologjike nënujore, e cila në formatin e saj tredimensional përcakton qartë vendndodhjen e pasurive nënujore arkeologjike. Anije të mbytura, amfora, qeramikë dhe objekte të tjera që prej shekujsh dergjen në thellësinë e ujërave shqiptare, falë kësaj harte do të mund të zbulohen, të përmirësojnë të dhënat për lashtësinë e vendit tonë, të shfrytëzohen nga shteti, të ruhen nga thesarkërkuesit e antikes, por mbi të gjitha kjo pasuri tashmë do të ketë një vendndodhje të përcaktuar qartë dhe të studiuar nga specialistët e fushës. E gjitha kjo falë një projekti, i cili sipas të dhënave po realizon qëllimin e tij.
Projekti
Harta arkeologjike nënujore e bregdetit shqiptar realizohet falë një projekti që po zhvillohet me arkeologë amerikanë të Institutit Amerikan të Arkeologjisë Navale. "Kjo hartë e bregdetit shqiptar është në formatin elektronik dhe i përket teknologjisë më të avancuar të kohës, sepse hartat janë dixhitale e tredimensionale", -shprehet Adrian Anastasi, njëri prej arkeologëve që marrin pjesë në projekt. I filluar prej kohësh, ky projekt ka si supervizor prof. Neritan Cekën, ndërsa bashkëdrejtor i tij është Jeff Royal, e koordinator Auron Tare. Siç tregon Anastasi, "realizimi i kësaj harte në nivel kombëtar siç po e aplikojmë ne, e bën Shqipërinë të vetmin vend në Mesdhe që zotëron këtë hartë arkeologjike. Asnjë vend në Mesdhe nuk e ka një hartë kombëtare të arkeologjisë nënujore. Vendet e tjera po realizojnë pjesë harte për fragmente të bregdetit të tyre, e këto vende janë Izraeli, Franca, Italia dhe Turqia, ndërsa këtë vit filloi edhe Kroacia e Mali i Zi", - tregon Anastasi. Në këtë rast Shqipëria është edhe një lloj promotoreje e kësaj pune që është e dallueshme në nivel shkencor. Skanimi i bregdetit është procesi i parë i realizimit të hartës. Procesi i dytë është një software i programit që tregon ose shfaq anomalitë që janë në fund të detit. Këto anomali, sipas Anastasit, janë pikat që evidentohen si të dyshimta e ku mund të ketë material arkeologjik. Më tej arkeologu tregon se anomalitë analizohen. Deri në 50 metra analizën e bën grupi i arkeologëve nënujorë, ndërsa më thellë se 50 metra testimin e bën roboti nënujor.
Harta dhe zbulimet
"Si skanim kemi arritur deri në veri të Porto Palermos, diku afër Dhërmiut. Pjesën tjetër të projektit do ta realizojmë vitin tjetër. Gjatë këtij viti janë gjetur zona me të dhëna arkeologjike të cilat janë mjaft të rëndësishme", - tregon arkeologu. Testimet e këtij viti u përqendruan në veri të Sarandës diku në Kepin e Qefalit dhe gjetja më e suksesshme që pati ky grup pune, pati një jehonë të madhe shkencore botërore. Bëhet fjalë për një relit i cili i përket gjysmës së dytë të shekullit të IV-t pas Krishtit, pikërisht viteve 350-400. "Është një ngarkesë e plotë, kryesisht me amfora afrikane dhe materiale qeramike. Ne nuk kemi bërë ndërhyrje në sajt akoma, por kemi bërë vetëm analiza që nuk dëmtojnë relitet. Janë realizuar disa filmime dhe verifikime sipërfaqësore pa ndërhyrje të hollësishme", - tregon Anastasi. Sipas tij, përveç amforave u gjetën edhe pjesë të enëve që i përkisnin ekuipazhit. Këto të fundit përbëjnë një kompleks të bukur e të kompletuar, e po ashtu mbase më interesantin që mund të jetë zbuluar këto 10 vite në Mesdhe. Kjo u zbulua në mesin e majit. Krahas këtyre është gjetur edhe një material i shpërndarë arkeologjik, që ka qenë i hedhur ose ka rënë gjatë mbytjeve të anijeve. "Prezenca e tij në fundin e detit tregon për tipologjinë e qeramikës që qarkullonte në bregdetin shqiptar në periudha të ndryshme kohore. Nëpërmjet informacionit arkeologjik të shpërndarë në fundin e detit, ne arrijmë të krijojmë ide të qarta. Krahas materialit të shpërndarë u përqendrua puna në thellimin e studimit të hartës së sitit, të një reliti që ne e kemi evidentuar në vitin 2007", - tregon Adrian Anastasi. Sipas tij, është një relit që i përket fundit të shek. 3 dhe fillimit të shekullit të 2-të para erës sonë. Këtu është punuar me krijimin e një foto-mozaiku dhe krijimit të planimetrisë së këtij siti. Në një relit të shek. 4 para erës sonë, janë marrë dy kampionatura që i përkasin dy tjegullave me dimensione 75 me 52 cm, për të parë në mënyrë më të afërt këtë lloj ngarkese që ka pasur ky sit.
Përfitimet
Por cilat janë përfitimet reale që shteti ynë dhe organet që merren drejtpërdrejt me këtë fushë, kanë nga harta dhe të dhënat që sjell ajo? Për sa i përket relitit të lartpërmendur, Anastasi thotë se "ky është reliti i vetëm në Mesdhe që ka qenë i ngarkuar me tulla dhe këto janë gjetje që evidentojnë vendin tonë në fushën shkencore të arkeologjisë navale". "Kjo, sepse ne flasim për tipologji relitesh që mungojnë në shumë vende mesdhetare dhe në këto kushte afirmojnë edhe idenë se bregdeti ynë nuk ka ndonjë dallim nga bregdeti i Italisë apo ai i Greqisë, të cilët në atë periudhë kanë qenë superfuqitë e kohës", - thekson arkeologu. Përmes këtyre kërkimeve dhe studimeve, specialistët e fushës arrijnë të kuptojmë se cilat kanë qenë rrugët detare të bëra drejt vendit tonë. Këto nuk shihen si lundrime të thjeshta në vetvete, por si rrugë detare tregtare që konfirmojnë se cilat ishin lidhjet ekonomiko-shoqërore të bregdetit shqiptar me qendra të tjera në kohëra të ndryshme. Përmes kërkimeve mundësohet zbulimi i të dhënave të reja. Pra, çfarë përfiton shteti shqiptar nga ky projekt? "Duke e theksuar edhe njëherë se ky është një projekt kombëtar, produkti final është harta arkeologjike nënujore tredimensionale dixhitale, që do të thotë se bërja e këtij kontenitori në të cilin pozicionohemi me një saktësi të madhe, kam parasysh që luajmë me centimetra sa i takon të gjitha pasurive tona nënujore kulturore", - sqaron arkeologu. Këtu fillojmë që me shekullin e VI-të, në të cilin është evidentuar në bregdetin tonë, për të arritur deri tek anijet e Luftës së Dytë Botërore. Duke i evidentuar në hartë, në fund ne do të kemi një pasuri kulturore. Sipas Adrian Anastasit, po të pyesësh instancat shtetërore, askush nuk është në gjendje të flasë apo të shtojë më shumë gjëra se sa kemi bërë ne deri tani. Ai thotë se ky produkt ka vlera të padiskutueshme shkencore, dhe në këtë aspekt sjell gjithmonë të renë, të krahasueshmen me gjetjet e vendeve të tjera. "Ne akoma nuk kemi filluar të gërmojmë, por kur ta bëjmë, këto të dhëna që ne i kemi të përgjithshme do të detajohen. Informacioni do të jetë më i plotë, më i gjerë dhe mundësitë për ta rindërtuar historinë do jenë më të mëdha dhe të sakta. Në aspektin shkencor ne kemi tërhequr deri tani institucionet më të rëndësishme të fushës së arkeologjisë navale në botë, dhe këtu në mënyrë të drejtpërdrejtë i referohem Institutit Amerikan të Arkeologjisë Navale", - deklaron Anastasi.

Nga Gazeta Shqiptare

[Shqiptario]

Dimali, qyteti ilir nga ku romakët morën veshjet !

Dimali ka qenë një nga qytetet me te fortifikuara te Ilirese Jugore,dhe ka luajtur një rol te rëndësishëm ne luftërat iliro-romake.Ne vitin 219 para Krishtit, Demeter Fari Mbreti i Ardianeve,qe me pare kishte qenë komandant i ushtrise se Mbretereshes Teuta,kishte vendosur një garnizon me Dimalin,e konsidiruar si qytet qe smerrte dot dora e armikut.Dalmatika ilire u përdorsi veshje në rrethet më të larta romake. Pastaj,iu ndërrua stofi, forma e stolia, u bë veshje zyrtare dhe ngeli si petk liturgjik në kishën katolike deri në ditët tona.

Vendbanimi antik i kalasë së Krotinës ndodhet në përëndim të malësisë së Shpiragut në komunën Cukalat, të rrethit të Beratit. Kjo kala e ka marrë emrin nga lagjja me të njëjtin emër e fshatit Allabmres, që shtrihet në pjesën jugperndimore të kodrës. Kalaja e Krotinës ngrihet mbi një kodër të bukur, e cila fillon rrëzë faqes përëndimore të Shpiragut dhe vazhdon në krah të majtë të rrugës nacionale Berat–Fier. Nga lindja dhe jugu kalaja kufizohet nga fshatrat Bistrovicë e Allambres dhe në anën veriore dhe përëndimore kodra zbret në një varg taracash që arrijnë deri në luginën e përroit të Cukalatit. Pozicioni gjeografik, si dhe pozita mbizotëruese e kodrës së kalasë kanë krijuar kushte të mira për një mbrojtje të fuqishme natyrore të këtij vendbanimi ilir. Sipas historisë, Dimali ka qenë një nga qytetet më të fortifikuara të Ilirisë Jugore dhe ka luajtur një rol të rëndësishëm në luftërat iliro-romake. Në vitin 219 Para Krishtit, Demeter fari, mbreti i Ardianëveçë më parë kishte qenë komandant i ushtrisë së mbretëreshës Teuta, kishte vendosur një garnizon në Dimal, i cili konsiderohej si një qytet që s’e merrte dot dora e armikut. Banorët e fshatit Krotinë mbajnë të gjallë një gojëdhënë të ardhur deri në ditët e sotme e cila thotë: “Dimalin e krijoi përëndia ndaj nuk mund të merret nga njerëzia”. Ushtritë romake të komanduara nga Luç Emili mundën ta shtien në dorë qytetin pas një rrethimi, duke përdorur shumë mjete sulmi. Në vitin 205 Para Krishtit, Dimali figuron përsëri i rrethuar nga ushtritë romake, por kësaj radhe ai ndodhej në duar të maqedonasve. Në kushtet e paqës që iu parashtruan Filipit V-të, nga prokonsulli romak Semproni, Dimali kalonte në duar të romakëve. Një nga arsyet që Dimali lakmohej kaq shumë si prej maqedonasve, ashtu edhe prej romakëve ishin padyshim edhe fortifikimet e tij, prej të cilave sot ruhen vetëm gjurmë shumë të pakta. Ato përfaqësohen nga blloqe të veçuara guri, të punuara në forma të rregullta drejt kendëshe, që rrethonin një kodër të përbërë nga dy kreshta, prej të cilave ajo më e larta shërbente si akropol. Dalmatika Ilire Etnografët mendojnë se në gjetjet e sotme të kërkimeve arkeologjike mund të njihen disa petka, të përdorura nga ilirët në Epir. Etnologët sintetizojnë të dhëna dokumentare dhe historiografike për të arritur në përfundimin se këtu është fjala për veshjet, që ilirët dhe epirotët kanë përdorur. Linja, ose “dalmatika” është një petk i gjatë e i gjërë, me rrip në ije, i punuar me fije leshi. Isidore de Seville shkruan: “Dalmatica vestis primum in Dalmatia (Illyricum)…” Dalmatica është zbuluar në bustin e “gruas së Dimalit”, në Krotinë. Në një gur varri, të zbuluar në Drashovicë është riprodhuar një burrë, i veshur me dalmatica burrash. Ky petk ilir më pas është zbuluar edhe në tërë Ilirinë dhe në Epir. Historiani austriak, dr. C.Praschniker, i cili në vitin 1923 ka kryer disa studime në Dimal, shton se mbi këtë dalmatika ilire hidhej krahëve një mantel me rrudha. Ky petk ilir mbahej në shpatullën e djathtë me një gjilpërë dhe mbulonte krahun e majtë, ndërkohë që krahu i djathtë ngelte i pambuluar. “Më vonë kjo dalmatikë ilire, - vazhdon historiani vienez, - u bë modë në Itali dhe duke filluar nga koha e perandorit Commodus (180-192 të e. s.) u përdor si veshje në rrethet më të larta romake; pastaj, iu ndërruan stofi, forma e stolia dhe u bë veshje zyrtare e ngeli si petk liturgjik në kishën katolike deri në ditët tona”. Fustanella dhe Llapana prej Leshi Ky petk ilir është zbuluar në monumentet e Ribic-it (Slloveni), në Glasinac (Bosnje) etj. “Vajza e Vlorës” mban gjithashtu një fustanellë për gra. Karakteri ilir i fustanellës është pranuar nga shumë specialistë në etnografi (F. Nopcsa, 1959). F. Konitza mbron iden se, “… fustanella pak kohë më parë ishte një pjesë e veshjes kremtërore të çdo njeriu prej dere të mirë si në Shqipëri të sipërme, ashtu edhe në Shqipëri të poshtme. Puna që të tilla moda veshjeje mund të gjenden dhe në vendet fqinje s’tregon tjatër gjë, veç influencës së fortë që shqiptarët kanë ushtruar në kohën e shkuar mbi kombësitë rreth e rrotull… Ky kostum u përhap mes grekëve në shekullin e katërmbëdhjetë, kur shqiptarët nën Gjin Bua Shpatën shkelën dhe pushtuan Greqinë”. Për fustanellën shqiptare shkruan dhe poeti i madh anglez, Bajroni: “Shqiptarët me veshjen e tyre, më madhështoren në botë, të përbërë prej një fustanelle të gjatë… - me pisqolla dhe jatagane të stolisur me argjend…” Çajld Harold (Bajron). Po ashtu, Llabana është një kapuç i thjeshtë prej leshi. Busti i “gruas së Krotinës” (Dimal) jep dëshminë e parë për këtë element të veshjes ilire të sh. III-II Para Krishtit, Llabana del në reliev edhe në objekte të tjera arkeologjike,të zbuluar në Durrës dhe në Koplik. Llabanën e liburnëve e përmend edhe M. V. Martial, (cucullus liburnicus). Ky kapuç mund të gjendet dhe sot në Epir. Llabana përdoret edhe në krahina të tjera të Shqipërisë si Korça, Mirëdita etj. Dimali i Harruar Askush nuk të jep përgjigje se përse janë ndërprerë punimet për studime arkologjike në qytetin antik të Dimalit, i cili, sipas arkeologëve, është ndër të paktit nekropole që nuk ka mbivendosje të kulturave të tjera, duke qenë kështu dëshmi e pastër e kulturës ilire të shekujve III-II Para Erës Sonë. Pas historianit vjenez dr.Praschniker i ardhur në Dimal gjatë Luftës së Parë Botërore, të fundit që kanë kryer studime arkeologjike në nekropulin e Dimalit kanë qenë arkologia shqiptare prof. dr. Aleksandra Mano dhe bashkëshorti i saj, Buhran Dautaj. Këta dy arkeologë zbritën në qytetin antik të Dimalit në vitin 1963-1964, përpara se të nxirrnin në dritë pjesën më të madhe të teatrit antik të Apolonisë. Ata kaluan në këtë zonë të Shpiragut, duke ecur kështu në gjurmët e historianit austriak të Luftës së Parë Botërore, C. Praschniker. Në vitin 1963, arkeologët Mano dhe Dautaj zbuluan kalanë e Krotinës, qytetin e Dimalit, i përmendur në luftërat iliroromake dhe një vit më pas zbulojnë disa mbishkrime. Zbulimi më i rëndësishëm i këtyre dy arkeologëve është ai i katër vulave të fragmentura që përmbajnë emrin e qytetit Ilir të Dimalit. Gjithashtu, zbulimi i katër tjegullave me vulë Dimalitan sipas B. Dautajt (“Zbulimi i qytetit ilir Dimal”), i ka ndihmuar këta arkeologë në lokalizimin e qytetit ilir të Dimalit. Gjatë punimeve të zhvilluara nga këta arkeologë në verën e vitit 1963, në faqen jugore të Kreshtës së Akropulit janë zbuluar mbeturinat e një portiku, monument shumë i rëndësishëm ky, prej të cilit është ruajtur vetëm një mur me nishe që formonte sfondin arkitektonik të monumentit të supozuar. Ky mur që shërbente në të njëjtën kohë edhe si mur taracimi, zgjatet në drejtimin lindje- përëndim dhe ka një gjatësi prej 29.40 m. Ai formohet nga shtatë nishe që kanë formën e një gjysmë rrethi, me përmasa 2.98 m. Midis dy krahëve të nisheve, thellësia arrin në 1.47 m. Balli i mureve midis nisheve është 0.98 m. Po sipas arkeologëve Mano dhe Dautaj, muri me nishe i Krotinës është i ngjashëm, si nga pikëpamja e teknikës së ndërtimit, ashtu edhe e kompozimit arkitektonik me atë të portikut të njohur të Apolonisë, që daton reth shek. IV Para Krishtit, gjë që tregon se e kësaj kohe është edhe kalaja e Krotinës, në qytetin antik të Dimalit. Zbulimet arkeologjike në kalanë e Krotinës tregojnë se në këtë qytet ka qenë e zhvilluar prodhimi i qeramikës, prodhimet artistike në gurë dhe qeramik, si dhe ato të zejtarisë, nga ku me mjaft interes paraqitet busti i një gruaje, kushtuar ndonjë yjneshe ilire. Gërmimet e arkeologëve, prof. dr. Aleksandra Mano dhe bashkëshortit të saj, Burhan Dautaj, ishin të fundit sipërmarrje në këtë zonë ilire. Më pas, ato u ndërprenë për të mos filluar më kurrë deri në ditët e sotme. Banorët e zonës përreth nekropolit shprehen: “Çuditërisht, që nga ajo kohë në qytetin antik të Dimalit nuk ka shkelur më këmbë arkeologu dhe më e keqja qëndron në faktin se kjo zonë nuk është as e ruajtur dhe as e konservuar për studime të ardhshme arkeologjike.

Gazeta Tema

[Shqiptario]

Nga Artan Shkreli (Shekulli)

Një fakt i ri dhe entuziast për arkitekturën dhe inxhinierinë e viteve tridhjetë, vjen nga monumenti befasues. Një hark i realizuar sipas një projekti perëndimor; një hark tipik i arkitekturës së përtejdetit. E sa i takon funksionit të harkadës, rebusi u zgjidh si me magji nga zbulimi i disa projekteve në arkivin e ndërtimit

Me siguri në të ardhmen do të shkruhet shumë mbi Kalanë e Tiranës dhe mbi farën qytetformuese që kjo strukturë e lashtë hodhi mbi Tiranën (Tyrcan-Tyrcanos) bizantine. Do të shkruhet edhe mbi momentin kur perandori i madh Justinian, aty nga 635 m.K., vendosi të riparojë kështjellën e vjetër romake në fushën e Tiranës, për të rritur mbrojtjen e Durrësit prej Ostrogotëve. Por e gjithë kjo u mbulua prej territ që kaploi këtu me mbërritjen e sllavëve dhe me rrënimin e rendit romak në Iliri. Ato pak mure që duket se kanë ngelur, por që nuk janë zbuluar krejtësisht, flasin vërtet më shumë së ç’mendojmë sot. Dhe kjo përbën një joshje të vijueshme që duket se do të vazhdojë për shumë kohë. Them kështu, pasi edhe një fakt i vogël e i parëndësishëm ndërtimor që ka lënë gjurmë në muret e kalasë, shndërrohet nga puna hulumtuese e studiuesit në një histori kërshërore dhe në emblemë të një qytetërimi koherent të cilin Tirana, nga sa duket, e kish përqafuar vetëdijshëm në një moment fatlum të ekzistencës së saj: në vitet tridhjetë.

Pikërisht ky është motivi i shkrimit, një fakt i vogël. Bëhet fjalë për rudimentet e një harkade “moderne” ngurtësuar në trupin e murit kryesor të kalasë.

Në vitin 2002, gjatë restaurimit të murit kryesor, të atij që shihet aq mirë sot nga rruga, u patën rilevuar edhe thembrat e portës së shkatërruar nga Bushatllinjtë (sot të rindërtuar), dhe me atë rilevim lidhet edhe zbulimi i kullave të kalasë të varrosura prej shekujsh nën dhe. Gjithsesi, menjëherë në të majtë të Portares, së rindërtuar binte në sy (sikundër bie edhe sot) njëfarë portali tjetër me hark, krejt i pazakontë e i murosur i shëmtuar me copa gurësh të palatuar.

Po ç’qe ky hark? Kjo ishte një pyetje vërtet kërshërore. Nuk ishte e qartë nëse qe portare a diçka tjetër, pasi zhvillimi planimetrik i oborrit të kalasë nuk sugjeronte ndonjë gjë të madhe. Edhe forma e saj nuk qe tipike. Funksioni i atij harku dukej se duhet të kish rënë me kohë, pasi në një kohë të mëvonshme ai qe murosur për të mundësuar ndërtimin e disa wc-ve të repartit të policisë aty pas murit. E meqenëse këto ëc qenë bërë pas luftës (L2B), del se edhe murosja e harkut qe bërë pas luftës. E si të mos mjaftonte ajo murosje barbare, në këtë mur qe lënë edhe një dritare e vogël për të ajrisur lokalin sanitar (!). E tash vonë, edhe ajo dritare është murosur. Mbi këtë wc të improvizuar, mbulesa prej betoninuk kuptohet përse, pasi për të mbuluar wc-në nuk do kish nëvojë për konsolin që del jashtë gjurmës së murit.

Dekualifikimi vizual që solli kjo mënyrë e trajtimit e ndërtesës më “interesante” të Tiranës, bëri më pas që të ish e thjeshtë për të vënë dorë edhe mbi vetë muret masive të kalasë kur Kinema Pionieri u ndërtua bash mbi to.

Po le të kthehemi te harku ynë. Gjëja tjetër që bie në sy, është se aty ku muri mbaron për t’i lenë vend kangjellës, shihen gjurmëte fillimit të një tjetër harku (sot i shembur). Aty në kënd, muri vetë, është i skuadruar në pjesën e poshtme, por i mballosur keq në pjesën e sipërme ku duhet të ishte vijimi i një harku të dytë. Pyetja ishte sa harqe kanë qenë dhe për çfarë kanë shërbyer? Përsa u përpoqëm nuk e zgjidhëm dot këtë rebus. Kuptuam, duke u nisur nga elemente teknike, se koha e ndërtimit të harkut duhej të qe ajo e viteve Tridhjetë. Për nga forma gjeometrike bëhej fjalë për një hark realizuar sipas një projekti perëndimor; bëhej fjalë për një hark gjysmë të sheshtë. Harqet e sheshta nuk ishin në traditën e Tiranës, dhe për më tepër harqet me tulla nuk realizoheshin më që prej kohërave të para osmane. Ndërsa këtu bëhej fjalë për një hark tipik të arkitekturës së përtejdetit, dhe për këtë nuk kish pikë dyshimi. Qenë realizuar mjaft të tillë në Tiranën e viteve Tridhjetë. E sa i takon funksionit të asaj harkade, rebusi u zgjidh si me magji nga zbulimi i rastësishëm i disa projekteve në arkivin e ndërtimit AQTN.

Qenë ditët e konferencës dedikuar artit dhe arkitekturës italiane në Shqipëri e Tiranë dhe në ethet e kërkimit të materialeve, për të ilustruar kumtesat, syri ra mbi disa skica projektesh - të padeshifruara deri më atëherë nga hulumtuesit. Punonjësit e arkivës, përpos katalogimit të tyre me të dhënat që përmbanin skicat, nuk kishin mundur të identifikonin objektin e projektuar, e as kërkuesit e shumtë, përfshi ata italianë (që vitet e fundit po kalojnë në krehër gjithë trashëgiminë italiane që ndodhet në arkivat tona). Dhe nëse nuk do kisha bërë këtë ndajtëhyme për lexuesin, skicat që po paraqes do të ishin vështirësisht të identifikueshme.

Këto skica, a me saktë projekt-ide, del se janë realizuar nga inxhinieri-arkitekt Guilio Berté, italiani që punoi në Tiranë bashkë me Florestano de Fauston në vitet Tridhjetë, e që realizoi mjaft punime më pas edhe me Gherardio Bosion.

Periudha e skicave të kalasë është e shënuar në njërën ndër fletët e projektit të cilën e ka firmuar vetë më dt. 7.VI.1933. Kjo është koha kur Berté punontë me ark. De Fauston, me të cilin përfundoi ansamblin e ministrive.

Skica e mësipërme është kërshërore, ajo sugjeron një hyrje monumentale në oborrin e Pallatit Mbretëror nga ana veriore e kalasë. Për këtë hyrje Berté tregohet i kujdesshëm, ai lë pa prekur rrënojën e murit shekullor në krahun e djathtë, pasi mendon së është një çështje që i përket restauratorëve, dhe mbi themelet ekzistuese të kalasë vendos të ndërtojë një Hyrje Monumentale me dy portare. Sot nuk janë bërë ende hulumtime mbi planimetrinë fillestare të oborrit mbretëror, gjë që do shpjegonte edhe ekzigjencën për dy porta, por muri, që në këtë skicë jepet në prerje menjëherë pas kabinës së rojës, sugjeron se bëhet fjalë për një mur rrethues të parqeve në të djathtë. Ndërsa fakti i vendosjes së një kabine betoni për vendrojën aty pranë, tregon se kjo hapësirë e gjelbër brenda së cilës ndodhej pallati mbretëror, ish hapësirë e rezervuar për Pallatin.

G. Berté, për të rritur monumentalitetin e hyrjes nga kjo anë për në Pallat, natyrisht që nuk sugjeron ndërtimin e një porte të traditës perandorake osmane, por me një stil arkitekturor thuajse racional, ai i referohet traditës romake. Për këtë kombinon tullat e qemerit të harkut me muraturën e gurit dhe mbi portare, në mes dy pilonëve të lartë dykatësh, nalton si në një hark triumfi elemente nga arkitektura e akuadukteve monumentalë të lashtësisë. Fare pak vija, pa ornamente e pa suvatim dhe monumentaliteti i hyrjes është i garantuar.

Në kolonën e mesit, (sot këndi ku mbaron muri në përfundim të harkadës së vetme të mbetur) ende shihet çerniera e çimentuar ku valavitej njëra nga portat e dikurshme.

Por veç këtij varianti të Portares Monumentale, u gjet edhe një variant tjetër, vërtet i çuditshëm. Ky variant i dytë sugjeronte ndërtimin e një rezervuari uji (strukturë vërtet elegante) mbi hyrjen e Pallatit. Edhe këtu duket se kemi të bëjmë me një stil arkitekturor tipik të racionalizmit të vitevetridhjetë, por që nuk është karakteristik për stilin e Bertésë. Ende sot në Itali janë ruajtur me shumicë ndërtime të tilla inxhinierike.

Edhe mënyra e vizatimit nuk duket e bërë nga e njëjta dorë, ndërsa shënimet këtu janë në gjuhën shqipe. Kjo skicë nuk është e vetë Bertésë, por me gjasë është një evolucion i metejshëm i idesë fillestare të tij. Në variantin e dytë është hequr dorë nga hyrja monumentale - duket së ajo është zhvendosur tani në një vend tjetër - dhe mbi portaret ndërtohet një rezervuar uji, ndërsa për inspektimin e tij parashikohen dy ballkonada prej betoni (gjurma e njërës syresh ka mbetur sikurse thamë më lart mbi portën e murosur ekzistuese). Një kullë e ngushtë lejon ngjitjen me shkallë marinari deri lart në katin e tretë të strukturës, ku një ballkon i dytë inspektimi qarkon strukturën cilindrike të rezervuarit me diametër mbi 4 m. Në majë të mbulesës konike të rezervuarit, duke shfrytëzuar rrufepritësin, parashikohej krijimi i një strukture kabllore për shpalosjen e flamurit kombëtar. E gjithë struktura është prej betoni, i cili në këtë projekt, ndryshe nga përdorimi i tij masiv në godinat e atëhershme qeveritare, këtu artikulohet zhdërvjelltshëm, pa fshehur aspak entusiazmin e inxhinierëve për këtë material të ri ndërtimi, material që së shpejti do pushtonte botën.

Desha ta ndaja me lexuesin dëshminë e kësaj aventure interesante të Kalasë së Tiranës (në vitet Tridhjetë), por edhe faktin së kalaja ka vërtet shumë për të treguar. Ajo duket se tani sapo ka rinisur rrugëtimin e saj të ndërprerë nga topat e dy shekujve më parë, rrugëtim mbrapa, në historinë e saj të errët, po edhe përpara – kësaj here me qëllimin për tu bërë zemra e kryeqytetit të ardhshëm.

[Shqiptario]

[Shqiptario]

[liburni]

awsome work man.

Those videos were really amazing. The coste of Albania has not even been touched in terms of excavation. I think the government should do more, and bring every archeological finding to the Albanian museums as that is the works of our ancestors.

[Huti]

very interesting thread

[Grupi_Armiqsor]

Dimali, qyteti ilir nga ku romakët morën veshjet !

Dimali ka qenë një nga qytetet me te fortifikuara te Ilirese Jugore,dhe ka luajtur një rol te rëndësishëm ne luftërat iliro-romake.Ne vitin 219 para Krishtit, Demeter Fari Mbreti i Ardianeve,qe me pare kishte qenë komandant i ushtrise se Mbretereshes Teuta,kishte vendosur një garnizon me Dimalin,e konsidiruar si qytet qe smerrte dot dora e armikut.Dalmatika ilire u përdorsi veshje në rrethet më të larta romake. Pastaj,iu ndërrua stofi, forma e stolia, u bë veshje zyrtare dhe ngeli si petk liturgjik në kishën katolike deri në ditët tona.

Shpresoj qe ky qe e ka shkruajtur kte zhgaravine te mos jet "historian" i vertet...por ndonje 18-vjecar i Temes...se gabime kaq TRASHANIKE vetem nje 18 vjecar mund ti bej.

Aman o aman...Shqiperia ka PLOT histori te VERTET dhe te MIREFILLTE...pa patur nevoje te shpiken IDIOTIZMA te kti tipi...dhe genjeshtra.

------------

Se pari...Dalmatika vjen nga...DALMACIA. Jo nga Dimali. Ajo veshje quhet Dalmatika pikerisht sepse erdhi nga Dalmacia...ne zonat ku Romaket dhe Iliret u perzjene.

Pra eshte vertet veshje me origjine Ilire...por nga Dalmacia. Kjo eshte dicka shume e ditur dhe e vertetuar. PSE eshte kaq e veshtire ta lesh historine ashtu sic eshte? Pse duhet te shtremberohet kot se koti...per te dale ne te njejtin perfundim?

S'ka lidhje fare me qytetin e Dimalit. Fakti qe ne Dimal eshte gjetur nje statuje e nje njeritu te vesur me fustanelle...s'ka lidhje me Dlamatiken. Ajo ishte veshje e perhapur ne gjith Ballkanin e asja kohe.

Se dyti...Dimiter Fari s'ka qen asnjehere mbret i Ardianve. Dimiter Fari s'ka qen asnjehre as Ilir per ate pune. Dimiter Fari ishte nga Fari...coloni Greke ne nje ishull ne Adriatik perball Dalmacise. Qe andej ai i be komandant te nje ushtrie te Mbretereshes Teuta...e cila e dergoj ne Korfuz. Atje ai tradhetoj mbretereshen Ilire dhe u kthye ne ane te Romakve. E me kalimin e kohes u kthye ne ane te Ilirve, te Maqedonsve, te Grekve, dhe te Romakeve prap.

Gjithsej e vetmja lidhje midis Dimiter Farit dhe Dimalit...eshte qe Dimiter Fari dergoj ca ushtar per hesap te Romakve ne Dimal...ekspedite e cila zgjati plot...SHTATE DITE.

--------------

Tani shume kollaj ky autori injorant mund te kish shrkuar nje artikull...se si 1) Dalmatika eshte veshje e kishesn Katolike dhe ka nje preardhje Ilire


Dhe 2) Ne qytetin e Dimalit jane zbuluar statuja qe tregojne veshje tipike Ilire me fustanelle.

KAQ...dhe do ishte shume i sakte. Por ca Anrautlluk kane nevoje te SHPIKIN budalleqe...per cfardolloj aresye. Dhe perfondojme ke Dalmatika si veshje nga Dimali me Dimiter Farin si mbret te Ilirve

[Shqiptario]

Rrenojat mesjetare te Kalase se Tiranës


image hosted on flickr


image hosted on flickr


image hosted on flickr


Nga:landi82

[RolexAL]

[Tartanzan]

Originally Posted by Shqiptario

Rrenojat mesjetare te Kalase se Tiranës


image hosted on flickr


image hosted on flickr


image hosted on flickr


Nga:landi82

Pata lexuar para ca ditesh nje artikull, ku shkruhej, qe zbulimet te reja te rruga e Kalase se Tiranes vertetojne qe kalaja e Tiranes eshte me e vjeter.

[Tartanzan]

Restaurime në Amfiteatrin e Durrësit / Top Channel

[Nuriel]

Thanks for the information! =)

[SADOSI]

Police Prevents Smuggling of Archaeology Artefacts from Albania to Macedonia


BalkanTravellers.com

4 June 2010 | The police in the central Albanian city of Elbasan managed to prevent the smuggling of ancient archaeological artefacts into Macedonia, regional media reported today.

The traffickers allegedly intended to smuggle three copper statuettes from the seventeenth and eighteenth centuries, a precious icon, a 50-kilogram bronze church bell from the seventeenth century and other ancient artefacts into neighbouring Macedonia, the Macedonian tv channel Kanal 5 reported today.

The deal, according to the report, was supposed to bring them 20,000 euro.

Five citizens of Elbasan have been arrested. In addition to the artefacts, the police also confiscated a large sum of money, weapons and two Mercedes vehicles.

http://www.balkantravellers.com/en/read/article/2012

[crazy_kosovar]

Originally Posted by SADOSI

http://www.balkantravellers.com/en/read/article/2012

shum keq

[RolexAL]

The Waitt Institute for Discovery took part in a two-week exploratory expedition off the coast of southern Albania in August of 2008. The Waitt Institute's team of divers explored and documented an ancient shipwreck from the 3rd century BCE that had been discovered the previous summer by the RPM Nautical Foundation. The expedition team accumulated information that will be used to help evaluate the shipwrecks potential for a future archaeological excavation and further study of its features. The Waitt Institute for Discovery's expedition to Albania was a partnership with the RPM Nautical Foundation. Underwater photography by Derek Smith.

[AL-KS]

Wreck of WWII freighter believed found off Albania
By LLAZAR SEMINI (AP)

TIRANA, Albania — Using undersea scanning devices, archaeologists from the U.S. and Albania believe they have found the wreckage of an Italian ship that British forces torpedoed during World War II when Albania was occupied by Mussolini's Fascists.

The remnants — found just off Albania's coast last weekend — probably were part of the 8,000-ton Rosandra freighter, which was hit by a British submarine on June 14, 1943, the team said on Monday, the 67th anniversary of the sinking.

The vessel was located 260 feet (80 meters) beneath the surface of the Ionian Sea near Albania's Karaburun Peninsula, 90 miles (140 kilometers) southwest of Tirana, the capital, during a survey of the country's seabed that began four years ago.

Expedition coordinator Auron Tare of Albania said the size of the wreck, and sonar images of two holes apparently caused by torpedo explosions, matched information from Italian and British sources on the Rosandra.

"If the data coincide with the conclusions of the further study of that archaeological relic, then we may say the expedition has discovered the Italian Rosandra ship," Tare told The Associated Press.

Six people died in the attack on the Axis vessel, which was carrying 400 tons of food and military supplies to Italian occupation forces in neighboring Greece, but 173 were safely evacuated to land, 400 meters (yards) away.

A freighter converted to a refrigerated ship, the Rosandra had been headed from the Albanian port of Vlora — 70 miles from Italy — to Patras in Greece.

Albania was under Fascist Italian occupation from 1939 until September 1943, when Italy surrendered to Allied forces. During the Second World War, Italy lost about 90 percent of its merchant fleet.

Albanian archaeologists and the RPM Nautical Foundation of Key West, Florida, have found 18 wrecks from ancient, medieval and modern times in their survey off the Balkan country's coast.

"This important discovery once more shows the important relics hidden deep in Albanian waters," the expedition said in a statement.

It is creating an underwater cultural heritage map of the Albanian coastline with the aim of opening an underwater archaeological museum in Porto Palermo in what is regarded as Albania's Riviera, a 90-mile (140-kilometer) stretch of coastline from Vlora to Saranda.

On Monday, the expedition expanded its mission north to cover waters off neighboring Montenegro.

Source: AP

[BesartBoy89]

Ministri Beqiri vizitoi lokalitetin arkeologjik të Ponoshecit(GJK)
Prishtinë, 16 korrik 2009 - Ministri i Kulturës, Rinisë dhe Sportit, z. Valton Beqiri, i shoqëruar nga këshilltarët e tij politikë, z. Shefki Ukaj, znj. Arbërore Riza dhe z. Bekim Lumi, vizitoi lokalitetin arkeologjik të Ponoshecit në Gjakovë, në të cilin, që prej një muaji, ekspertët e Institutit Arkeologjik të Kosovës, arkeologët Shafi Gashi dhe Masar Valla, janë duke zhvilluar gërmime me karakter shpëtimi të tri tumave të Nekropolit. Në kuadër të kësaj vizite ishte i pranishëm edhe Kryetari i Kuvendit Komunal të Gjakovës, z. Pal Lekaj.


Fillimisht, arkeologët Shafi Gashi dhe Masar Valla e njohën nga afër Ministrin Valton Beqiri dhe të pranishmit tjerë me rezultatet e kësaj ekspedite arkeologjike, gjatë të cilës në tri tumat ilire, të cilat i përkasin Epokës së Vonë të Bronzit (shekujt XII – XI para erës sonë) dhe në varret tjera të mëvonshme të Epokës së Hekurit të Zhvilluar (shekujt VI – IV para erës sonë), tashmë janë zbuluar disa eksponate të rëndësishme.


Përmes kësaj ekspedite arkeologjike, e cila ka gjetur mbështetje materiale nga Ministria e Kulturës, Rinisë dhe Sportit, kemi arritur ta shpëtojmë këtë pasuri të veçantë të trashëgimisë sonë kulturore, tha arkeologu Shafi Gashi, duke shtuar se, gjatë gërmimeve njëmuajshe, në këtë lokalitet arkeologjik janë gjetur enë dyvegjake të kulturës ilire – të grupit kulturor Galasinac – Mat, maje heshtash, thika, stoli prej argjendi dhe hekuri, si dhe shumë kocka kafshësh dhe shpendësh, të cilat janë hedhur mbi varret e të ndjerëve gjatë ceremonive të varrimit.

Ministri Valton Beqiri i përgëzoi arkeologët kosovarë për ekspeditën e tyre gjurmuese me karakter shpëtimi, duke shtuar se trashëgimia kulturore është një nga prioritetet kryesore të MKRS-së. Gërmimet arkeologjike dhe gjetjet e rëndësishme në këto tuma ilire janë rezultat i investimit tonë të përbashkët material dhe profesional, përmes të cilit ne, edhe njëherë, i ridëshmojmë vlerat e lashta të qytetërimit të këtij vendi, tha Ministri Beqiri, duke nënvizuar se MKRS do të vazhdojë t’i mbështesë projektet e këtilla të rëndësishme, përmes të cilave rizbulohet kjo pasuri e madhe e trashëgimisë kulturore vendore.

Ndërkaq, Kryetari i Kuvendit Komunal të Gjakovës, z. Pal Lekaj, e falenderoi Institutin Arkeologjik të Kosovës dhe MKRS-në për gjurmimin e thesarit të pasur arkeologjik të etnogjenezës sonë historike dhe kulturore. Ai, gjithashtu, tha se ekspeditat e këtilla do të gjejnë mbështetje edhe nga Kuvendi Komunal i Gjakovës.

Nekropoli tumular i Ponoshecit është evidentuar shumë më herët, por këto janë gërmimet e para arkeologjike në këtë lokalitet arkeologjik të periudhës ilire. Në vitet 80-të dhe sidomos gjatë luftës së fundit në Kosovë ky lokalitet është dëmtuar nga regjimi okupues serb.

[RolexAL]

Elbasan, zbulohen dy varre ilire në muret e kalasë

[Kulla]

Apoloni, zbulohet statuja romake, Ekspertët: Zbulim spektakolar



APOLONI - Ekspedita shqiptaro-franceze ka zbuluar sot në Apoloni një statujë romake krejtësisht të padëmtuar. Statuja është busti i një atleti dhe sipas ekspertëve është gjetur në gjendje shumë të mirë.

Statuja romake është zbuluar pranë zonës G në parkun e Apolonisë, pranë vilës romake.

Vetë ekspertët, flasin për një zbulim spektakolar duke iu referuar vjetërsisë së saj, përmasave të mëdha dhe gjendjes së mirë në të cilën është zbuluar.

http://bw.balkanweb.com/kultur%EB/26...lar-45401.html